In het kort
Wat maakt een ondernemingsraad modern?
Een moderne OR handelt niet alleen advies- en instemmingsaanvragen af, maar praat vroegtijdig mee over strategische thema’s zoals AI, duurzaamheid en strategische personeelsplanning. Hij betrekt de volledige achterban, ook flexwerkers en jongere medewerkers, en werkt naast de formele raad met commissies, themagroepen of klankbordgroepen.
Hoe dient de OR zowel medewerkers als de organisatie?
De WOR geeft de OR een duale taak: vertegenwoordiging van werknemers Ên bijdragen aan het goed functioneren van de onderneming (art. 2 WOR). Onderzoek koppelt medezeggenschap aan betere arbeidsomstandigheden en personeelsbehoud, terwijl vroege betrokkenheid bij besluiten zorgt voor meer draagvlak en een soepeler adviestraject (Universiteit Utrecht, 2026; SER-CBM, 2026).
Wat is de rol van HR?
HR verbindt bestuurder en OR. Door strategische plannen tijdig te delen, een scholingsplan te faciliteren, ruimte te maken voor nieuwe participatievormen en de OR vroeg te betrekken bij AI-toepassingen, groeit de OR uit van formele horde tot strategische sparringpartner.
De ondernemingsraad is sinds 1950 wettelijk verankerd en hoort bij de kern van de Nederlandse arbeidsverhoudingen. Toch staat het instituut onder druk. Bijna een op de drie OR-plichtige organisaties heeft geen OR, veel raden kampen met vacatures en volgens de Commissie Bevordering Medezeggenschap (CBM) van de SER is de wet zelf toe aan een update. Tegelijk is de potentiÃĢle waarde van medezeggenschap groter dan ooit. In een krappe arbeidsmarkt, met AI die werkprocessen verandert en strategische keuzes die elkaar snel opvolgen, maakt een goed functionerende OR het verschil tussen een besluit dat schuurt en een besluit dat gedragen wordt. Dit artikel brengt de actuele cijfers in beeld, laat zien hoe de duale taak van de OR in de praktijk uitpakt, bespreekt de voorstellen voor een toekomstgerichte WOR en vertaalt dat naar concrete hefbomen voor HR.
Medezeggenschap in cijfers: 31 procent van de OR-plichtige organisaties heeft geen OR
Het Nalevingsonderzoek WOR 2023 van SEO Economisch Onderzoek, in opdracht van het ministerie van SZW, laat een opvallend stabiel beeld zien. Medio 2023 had 69 procent van de vestigingen met vijftig of meer werknemers een ondernemingsraad, een niveau dat al jaren nauwelijks beweegt. Het kabinet noemde die naleving in december 2023 onvoldoende en kondigde maatregelen en een actualisering van de WOR aan. Ook binnen bestaande raden is er werk aan de winkel. Een kwart van de OR’en heeft vacatures, het scholingsrecht wordt onderbenut en slechts ongeveer de helft van de ondernemingsraden werkt met commissies, terwijl de wet die mogelijkheid nadrukkelijk biedt.
Het verdiepende onderzoek van MEDIAD (2024) naar de redenen achter niet-naleving is leerzaam, juist omdat het het werkgeversperspectief laat zien. Werkgevers zonder OR wijzen erop dat de WOR uit de jaren vijftig stamt, dat ondernemen vandaag snelheid en flexibiliteit vraagt en dat zij de meerwaarde van een OR voor hun organisatie beperkt achten. Dat is geen argument om medezeggenschap af te schrijven, wel een signaal dat de klassieke vorm niet vanzelf aansluit bij hoe organisaties en medewerkers nu werken.
Ook de achterban is veranderd. Volgens CBS-cijfers, aangehaald door onderzoekers van de Universiteit Utrecht (2026), had in 2025 zo’n 40 procent van de werknemers een flexibele arbeidsrelatie. Toch worden flexwerkers in meer dan 60 procent van de organisaties op geen enkele manier bij de OR betrokken, en zijn jongere medewerkers en flexkrachten in ondernemingsraden ondervertegenwoordigd. Een OR die vooral de vaste kern vertegenwoordigt, mist zo een groeiend deel van de organisatie.
De duale taak van de OR: medewerkersbelang en organisatiebelang tegelijk
Meer dan een tegenkracht
Artikel 2 WOR is helder: de ondernemingsraad wordt ingesteld in het belang van het goed functioneren van de onderneming in al haar doelstellingen, en voor het overleg met en de vertegenwoordiging van de werknemers. In de praktijk wordt die duale taak vaak versmald tot een rol als toetser achteraf. Een moderne OR benut beide kanten. Hij brengt signalen van de werkvloer naar de bestuurstafel die via de lijn niet altijd bovenkomen, en denkt mee over de vraag of voorgenomen besluiten werkbaar zijn voor de mensen die ze moeten uitvoeren.
Personeelsbehoud en kwaliteit van werk
De working paper van Kuijpers en collega’s (Universiteit Utrecht, 2026) legt een directe lijn tussen medezeggenschap en het behoud van personeel. In 2025 ervoer twee derde van de ondernemers een personeelstekort. Werknemers die zich vertegenwoordigd zien in de OR hebben relatief veel invloed op hun arbeidsomstandigheden, een verband dat in de literatuur bekendstaat als het arbo-effect van medezeggenschap. De OR kan belastende aspecten van werk, zoals werkdruk, helpen signaleren en aanpakken. De onderzoekers wijzen er bovendien op dat een ervaren gebrek aan inspraak en invloed een belangrijke vertrekreden kan zijn, zoals uit analyses in zorg en welzijn blijkt.
Draagvlak en betere besluiten
Voor de organisatie zit de winst in de kwaliteit en het tempo van besluitvorming. De CBM (SER, 2026) stelt dat wanneer ondernemer en OR vroegtijdig samen nadenken over strategische onderwerpen, besluiten daarna kunnen rekenen op meer draagvlak, betere inhoud en een voorspoedig advies- of instemmingstraject. Een goede samenwerkingsrelatie tussen bestuur en OR is volgens internationaal vergelijkend onderzoek, aangehaald door de Utrechtse onderzoekers, een van de belangrijkste succesfactoren. De zorg over vertraging uit het MEDIAD-onderzoek draait daarmee om: niet de OR vertraagt, maar het laat betrekken ervan.
Toekomstgerichte WOR: wat de SER in 2026 voorstelt voor een OR die verder kijkt dan ÊÊn jaar
De kernrechten van de OR, zoals het informatierecht, het adviesrecht (art. 25 WOR), het instemmingsrecht (art. 27 WOR) en het overleg op grond van artikel 24, zijn in de praktijk vooral gericht op de korte termijn, veelal een horizon van een half jaar tot een jaar. In haar brief aan de minister van SZW van 21 april 2026 constateert de CBM dat de WOR toekomstgericht overleg niet uitsluit, maar er ook niet echt toe uitnodigt. Het jargon is op onderdelen achterhaald en actuele thema’s komen onvoldoende uit de verf.
Het belangrijkste voorstel is een verbreding van het artikel 24-overleg: ondernemer en OR voeren minimaal ÊÊn keer per jaar een verkennende dialoog over de (middel)langetermijnvisie van de onderneming, nog voordat er sprake is van formele besluitvorming. Daarnaast wil de CBM artikel 31a lid 7 WOR, dat nu al bepaalt dat meerjarenplannen met de OR worden besproken, laten gelden voor bijvoorbeeld een strategisch personeelsplan of duurzaamheidsplan, als de organisatie die opstelt. Verder bepleit de commissie een scholingsplan in artikel 18 WOR, een wettekst die digitaal werken en vergaderen expliciet toestaat, en een eigen plek voor de personeelsvertegenwoordiging. Praktische handvatten voor het strategische gesprek staan al in de SER-handreiking Toekomstgerichte medezeggenschap (2024), die volgens de CBM nog lang niet alle bestuurders en OR’en heeft bereikt.
AI als testcase
Kunstmatige intelligentie laat zien waarom dit urgent is. De CBM signaleert dat AI een steeds grotere rol speelt maar nog onvoldoende is geborgd in de WOR, en oppert een informatierecht bij de ingebruikname van hoogrisico-AI. Dat sluit aan op de Europese AI-verordening (EU 2024/1689), die werkgevers in artikel 26 lid 7 verplicht werknemersvertegenwoordigers en betrokken werknemers te informeren voordat een hoogrisico-AI-systeem op de werkplek in gebruik wordt genomen. In het advies AI en werk (2025) bepleit de SER dat de mens en waardig werk centraal staan en dat werkgevers en werknemers samen optrekken in leren en ontwikkelen. Een OR die AI-toepassingen vroeg op tafel krijgt, denkt mee over doel, werkdruk en scholing, in plaats van een implementatie achteraf te toetsen.
Wat HR kan doen: 5 hefbomen voor een OR met toegevoegde waarde
HR bevindt zich in veel organisaties tussen bestuurder en OR in. Die positie is te benutten, ook vooruitlopend op een wetswijziging, want de WOR is een minimum.
1. Agendeer strategie, niet alleen dossiers
Gebruik het artikel 24-overleg of een apart benen-op-tafel-overleg voor een jaarlijkse verkenning van thema’s als strategische personeelsplanning, AI en duurzame inzetbaarheid.
2. Maak werk van een scholingsplan
Strategische onderwerpen zijn complex. Een scholingsplan dat samen met de OR wordt opgesteld en aansluit op de thema’s van de organisatie, professionaliseert de medezeggenschap. Gezamenlijke sessies van bestuurder en OR versterken het gesprek.
3. Verbreed de achterban
Het OR-reglement biedt ruimte om het werknemersbegrip te verruimen (art. 6 WOR), de zittingsduur te verkorten of zetels voor flexwerkers te reserveren. Commissies met niet-OR-leden (art. 15 WOR), themagroepen en klankbordgroepen verlagen de drempel en vormen een kweekvijver voor nieuwe OR-leden.
4. Verbind medezeggenschap met behoud en werkdruk
Combineer OR-signalen met medewerkersonderzoek, verzuimcijfers en exitdata. Zo wordt de OR een bron van inzicht in plaats van een gesprekspartner die pas aan het eind van een traject aanschuift.
5. Leg afspraken vast over AI en data
Spreek met de OR af hoe en wanneer hij wordt geïnformeerd over nieuwe AI-toepassingen en wanneer advies- of instemmingsrecht aan de orde is, bijvoorbeeld bij systemen die gedrag of prestaties volgen (art. 27 lid 1 onder l WOR).
Conclusie: van formele horde naar strategische sparringpartner
De cijfers zijn nuchter. 69 procent van de OR-plichtige organisaties heeft een OR, een kwart van de raden kampt met vacatures en ongeveer de helft werkt met commissies (SEO, 2023). Flexwerkers blijven in meer dan 60 procent van de organisaties buiten beeld, terwijl circa 40 procent van de werknemers een flexibele arbeidsrelatie heeft (Universiteit Utrecht, 2026). De SER wil de WOR toekomstgerichter maken met een jaarlijkse strategische dialoog, een verankerd scholingsplan en aandacht voor AI, in lijn met de informatieplicht uit de AI-verordening (SER-CBM, 2026; SER, 2025).
De meerwaarde van een moderne OR zit in die combinatie: een stem voor alle medewerkers en een bijdrage aan betere, beter gedragen besluiten over de toekomst. Wie niet op de wetgever wil wachten, begint bij het eerstvolgende artikel 24-overleg. Zet ÊÊn vraag op de agenda: welke drie ontwikkelingen gaan ons werk de komende vijf jaar het meest veranderen, en hoe bereiden we ons daar samen op voor?
Bronnen & Inspiratie