Humor als wapen – Waarom humor soms wel werkt en HR niet

De titel van deze column had “Humor in HR” kunnen zijn. Dat allitereert immers heerlijk. Maar dat kon ik moeilijk maken. In mijn vorige bijdrage voor HRCommunity nam ik namelijk nadrukkelijk afscheid van HR en heette ik P&O welkom terug van weggeweest. Dan moet je een beetje consequent blijven. Daarom dus: Humor als wapen.

Humor als interventie

P&O beschikt in organisaties over een indrukwekkend arsenaal aan interventies. Competentiematrixen, gesprekscycli, cultuurprogramma’s, leiderschapsmodellen etc. Humor hoort daar officieel niet bij. En dat is opmerkelijk. Want een goed geplaatste grap brengt soms meer in beweging dan een zorgvuldig voorbereid plan. Humor heeft namelijk één groot voordeel boven veel P&O-instrumenten: hij werkt vaak onmiddellijk. Dat klinkt misschien lichtvoetig voor een vakgebied dat zich vaak met serieuze onderwerpen bezighoudt. Conflicten, reorganisaties, functioneren, leiderschap – daar hoort volgens veel mensen vooral ernst bij.

Toch kan humor precies het verschil maken. Niet als grap, maar als interventie.

Wanneer een gesprek vastloopt

Iedere P&O-er kent het moment waarop een gesprek muurvast zit. Argumenten worden herhaald, standpunten verharden en de atmosfeer in de ruimte wordt langzaam bedompt. Weer een nieuw argument helpt dan meestal niet. Maar een relativerende opmerking soms wel. Humor laat spanning ontsnappen zonder dat iemand gezichtsverlies lijdt. En ineens blijkt er weer ruimte te zijn om te praten. Soms is humor het moment waarop de waarheid ongepland – en vaak ook ongepolijst – binnenkomt.

Timing is alles

Humor heeft één belangrijke voorwaarde: timing. Een goed geplaatste grap kan een gesprek openen dat anders muurvast zit. Maar dezelfde opmerking op het verkeerde moment kan een gesprek onmiddellijk laten ontsporen. Goede timing is alles. Slechte timing is dodelijk.

Wanneer iedereen het ziet, maar niemand het zegt

Vergaderingen kennen van die momenten dat iedereen ziet wat er gebeurt, maar niemand het benoemt. Dat kan gaan over een slecht idee, een onrealistisch plan of een besluit dat eigenlijk al genomen is. Een ironische observatie kan zo’n situatie openbreken. Humor maakt het mogelijk om iets te zeggen (en te verduidelijken!) wat anders onuitgesproken blijft. Niet door iemand te ontmaskeren. Maar door de werkelijkheid even zichtbaar te maken.

Wanneer managementtaal de werkelijkheid overneemt

Woorden als eigenaarschap, cultuurverandering, onboarding etc. circuleren in organisaties met grote regelmaat. Soms verschijnt er dan een glimlach aan tafel. Niet uit cynisme. Maar uit herkenning.

Een goed geplaatste humoristische observatie kan het gesprek weer terugbrengen naar waar het eigenlijk over zou moeten gaan: de praktijk. Humor komt in organisaties vaak dichter bij de waarheid dan beleid.

Wanneer spanning te zwaar wordt

In moeilijke situaties – conflicten, reorganisaties, pijnlijke besluiten – kan humor een kleine opening maken. Niet om de werkelijkheid te bagatelliseren, maar om haar even draaglijk te maken. Mensen kunnen pas weer met elkaar praten wanneer de spanning iets zakt. Soms doet humor meer dan welke andere interventie ook.

Wanneer macht te serieus wordt genomen

Humor heeft nog een andere eigenschap. Zij relativeert macht. Niet door mensen belachelijk te maken, maar door situaties weer menselijk te maken. In organisaties waar hiërarchie zwaar drukt, is humor soms het enige dat nog wat lucht brengt.

Een plaats en tijd voor alles

Humor werkt niet altijd. Sarcasme, cynisme of humor ten koste van, kan juist veel beschadigen. Goed getimede humor – vriendelijk, scherp en precies op het juiste moment – kan soms het verschil maken. Misschien is humor wel het meest onderschatte instrument in het P&O-vak. En misschien is dat ook niet verwonderlijk. P&O kan namelijk uitstekend analyseren, structureren en adviseren. Maar ‘beschikt over humor’ staat zelden in de wervingstekst of het competentieprofiel. En dat is jammer.

Want soms is humor het enige wapen dat P&O heeft.