Tags: duurzame inzetbaarheid, leeftijdsdiscriminatie, ontziemaatregelen, seniorenregeling, WGBL

Seniorenregelingen en leeftijdsdiscriminatie: wat mag een werkgever afspreken?

Extra verlof of een kortere werkweek voor oudere medewerkers kan helpen om gezond door te werken, maar zo’n regeling vraagt om een goede onderbouwing. Lees hoe het College voor de Rechten van de Mens seniorenregelingen toetst en welke vragen HR kan stellen bij het beoordelen van bestaande afspraken.

In het kort

Zijn extra verlofdagen of minder uren voor oudere werknemers verboden leeftijdsdiscriminatie?

Niet per definitie. De Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid (WGBL) verbiedt onderscheid naar leeftijd, ook als dat oudere werknemers bevoordeelt. Het onderscheid is alleen toegestaan als er een objectieve rechtvaardiging is: een legitiem doel, bereikt met een middel dat passend en noodzakelijk is. Een regeling die uitsluitend op leeftijd leunt en niet is onderbouwd, houdt die toets zelden stand.

Hoe vaak komen leeftijdsgebonden regelingen in cao’s nog voor?

Nog altijd veel. Van de 147 grote cao’s die het ministerie van SZW (2025) onderzocht, bevatten er 65 doorbetaald extra verlof voor oudere werknemers en 95 een vorm van arbeidsduurverkorting, zoals de 80/90/100-regeling.

Wat is de meest houdbare route voor een organisatie?

Leeftijdsmaatregelen inbedden in een onderbouwd, integraal beleid voor duurzame inzetbaarheid, alternatieven zonder leeftijdsgrens aantoonbaar afwegen, deeltijders niet uitsluiten en bij twijfel het College voor de Rechten van de Mens vragen om een oordeel over het eigen beleid.

Inleiding

Duurzame inzetbaarheid staat bij vrijwel elke organisatie op de agenda. De AOW-leeftijd stijgt, de arbeidsmarkt blijft krap en het behoud van ervaren medewerkers is een strategisch vraagstuk geworden. Toch wringt er iets. Wie oudere medewerkers extra verlof, een kortere werkweek of vrijstelling van nachtdiensten geeft, maakt onderscheid naar leeftijd. En dat is in Nederland in beginsel verboden, ook als het onderscheid in het voordeel van ouderen uitvalt. Dit artikel zet op een rij wat de wet- en regelgeving toestaat, hoe het College voor de Rechten van de Mens seniorenregelingen toetst en hoe gangbaar zulke afspraken in cao’s nog zijn. Het sluit af met concrete handvatten om leeftijdsbewust beleid zo in te richten dat het juridisch houdbaar is en inhoudelijk ook werkt.

WGBL en EU-richtlijn 2000/78/EG: het juridisch kader in 3 stappen

Stap 1: is er direct of indirect onderscheid?

De WGBL uit 2003 is de Nederlandse uitwerking van Richtlijn 2000/78/EG. Die Europese richtlijn legt een algemeen kader vast voor gelijke behandeling in arbeid en beroep, onder meer op grond van leeftijd (EUR-Lex). Het verbod geldt over de volle breedte van de arbeidsrelatie: werving en selectie, arbeidsvoorwaarden, bevordering en ontslag (AWVN, 2022). Het gaat daarbij niet alleen om direct onderscheid, zoals een verlofregeling die ingaat bij 57 jaar. Ook indirect onderscheid valt eronder: een neutraal ogend criterium dat in de praktijk vooral één leeftijdsgroep raakt, zoals extra verlof na twintig dienstjaren.

Stap 2: valt de regeling onder een uitzondering?

De wet kent weinig uitzonderingen. AWVN (2022) noemt er drie: wettelijke regelingen die de arbeidsparticipatie van bepaalde leeftijdsgroepen bevorderen (zoals het minimumjeugdloon), beëindiging van de arbeidsovereenkomst bij het bereiken van de AOW-leeftijd, en onderscheid dat objectief gerechtvaardigd is. Daarnaast zijn toetredings- en pensioenleeftijden in pensioenregelingen uitgezonderd. Voor seniorenregelingen in arbeidsvoorwaarden is in de praktijk alleen de objectieve rechtvaardiging relevant, vastgelegd in artikel 7 WGBL en artikel 6 van de richtlijn.

Stap 3: de toets en de sanctie

Of een ontziemaatregel objectief gerechtvaardigd is, hangt volgens AWVN (2022) af van vier vragen: is het doel legitiem, is het middel passend, zijn er geen alternatieven en staat het middel in redelijke verhouding tot het doel? De werkgever moet dat voor de eigen, specifieke situatie aantonen. Lukt dat niet, dan is het onderscheid nietig. Dat geldt ook voor bepalingen in cao’s en arbeidsvoorwaardenregelingen. In het meest verstrekkende scenario gaat de regeling dan voor iedereen gelden, of voor niemand.

65 van 147 cao’s kennen extra verlof voor ouderen: de praktijk in cijfers

Het onderzoek Oudere werknemers 2025 van het ministerie van SZW analyseerde 147 cao’s van grote sectoren en ondernemingen. In 65 daarvan staat doorbetaald extra verlof voor oudere werknemers. Dat verlof start gemiddeld op 49,7 jaar, loopt meestal op met de leeftijd en blijft in vrijwel alle gevallen staan tot de AOW-leeftijd. Opvallend is de vaststelling van SZW dat dit verlof doorgaans niet gericht wordt ingezet op specifieke groepen werknemers. Juist dat maakt zulke regelingen kwetsbaar bij een toets op objectieve rechtvaardiging.

Nog gangbaarder is arbeidsduurverkorting voor oudere werknemers, vaak generatiepact of vitaliteitspact genoemd. Die staat in 95 van de 147 cao’s, die samen 63 procent van de onderzochte werknemers bestrijken. De gemiddelde aanvangsleeftijd is 60,6 jaar. De 80/90/100-regeling (80 procent werken, 90 procent loon, 100 procent pensioenopbouw) is de meest voorkomende variant en geldt voor ruim 1,4 miljoen werknemers. In 52 cao’s is een minimum aantal dienstjaren een extra voorwaarde, meestal vijf of tien jaar (SZW, 2025).

Daarnaast bevatten 74 cao’s een regeling voor verlofsparen, met een gemiddeld maximum van 68 weken. Sinds 2021 is fiscaal gefaciliteerd verlofsparen mogelijk tot 100 weken. Die vorm is leeftijdsneutraal: iedere werknemer kan sparen, en kan het saldo inzetten voor scholing, een sabbatical of geleidelijke afbouw richting pensioen. Tot slot telt SZW 64 collectieve regelingen voor vervroegde uittreding (RVU), waarvan 61 afgebakend. De RVU is uitdrukkelijk bedoeld voor werknemers die door de zwaarte van hun werk niet gezond tot de AOW-leeftijd kunnen doorwerken. De koppeling loopt daar dus via belasting, niet via leeftijd alleen.

Hoe het College voor de Rechten van de Mens seniorenregelingen toetst

Pakket versus losse maatregel

Een veelgeciteerd oordeel is dat over papierproducent Sappi (College voor de Rechten van de Mens, 2015, oordeel 2015-86). De cao gaf werknemers vanaf 55 jaar de mogelijkheid om overwerk, consignatie en ploegendiensten te beëindigen, en kende vanaf 57 jaar extra seniorenverlof toe. Het College accepteerde de vrijstelling van overwerk en ploegendiensten: die had een preventief karakter en paste binnen beleid voor duurzame inzetbaarheid. Het seniorenverlof sneuvelde wel. De regeling was gedateerd, stond los van het huidige inzetbaarheidsbeleid en was niet afgewogen tegen andere middelen. Daarmee was niet aangetoond dat extra verlof noodzakelijk was om werknemers gezond te laten doorwerken.

De les is principieel. Maakt een leeftijdsmaatregel deel uit van een samenhangend pakket, dan beoordeelt het College het pakket als geheel. Staat de maatregel op zichzelf, dan wordt hij afzonderlijk getoetst en is de kans op een negatief oordeel aanzienlijk groter. In dezelfde zaak bleek ook extra vakantieverlof op basis van anciënniteit indirect leeftijdsonderscheid op te leveren, waarvoor het College geen legitiem doel kon vaststellen.

Dienstjaren mogen, deeltijders uitsluiten niet

In een zaak over een ouderenregeling in het openbaar vervoer oordeelde het College dat een eis van een minimum aantal dienstjaren op zichzelf geen leeftijdsonderscheid opleverde. De voorwaarde dat alleen voltijders gebruik konden maken van de regeling was echter verboden onderscheid op grond van arbeidsduur (College voor de Rechten van de Mens, 2015, oordeel 2015-37). Dat raakt aan een tweede norm: artikel 7:648 BW verbiedt onderscheid tussen voltijders en deeltijders zonder objectieve rechtvaardiging. De meeste cao’s houden daar inmiddels rekening mee. In 50 van de 64 collectieve RVU-regelingen ontvangen deeltijders de uitkering naar rato (SZW, 2025).

Meer meldingen over leeftijd

De aandacht voor leeftijd neemt toe. Uit de Monitor Discriminatiezaken 2025 van het College (2026) blijkt dat het College in totaal 2.478 meldingen en 853 verzoeken om een oordeel ontving. In 63 procent van de 139 uitgesproken oordelen werd discriminatie vastgesteld. Over leeftijd kwamen 175 meldingen en 42 verzoeken binnen, vooral over werving en selectie. Oordelen zijn niet bindend, maar 77 procent van de organisaties waarbij discriminatie werd vastgesteld, nam daarna maatregelen. Het College wijst ook op het oordeel eigen handelen, waarbij een organisatie haar eigen beleid vooraf laat toetsen. Zo legde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur een leeftijdsgrens van 30 jaar voor junior-raadsleden voor, die verboden bleek (oordeel 2025-26).

Van ontzien naar inzetbaar houden: wat HR concreet kan doen

Wat mag een organisatie dus wel afspreken? Leeftijdsbewust beleid is niet verboden, leeftijdsbeleid zonder onderbouwing wel. Het verschil zit in de manier waarop een maatregel tot stand komt en wordt verantwoord. Uit de wet, de richtlijn en de oordelen zijn vijf werkprincipes af te leiden.

Ten eerste: formuleer het doel expliciet en maak het meetbaar, bijvoorbeeld gezond doorwerken tot de AOW-leeftijd of het terugdringen van verzuim in fysiek belastende functies. Onderbouw dat met eigen data uit verzuimanalyses, het preventief medisch onderzoek of een risico-inventarisatie. Ten tweede: koppel maatregelen waar mogelijk aan belasting in plaats van aan leeftijd. Vrijstelling van nachtdiensten voor wie al jaren in ploegen werkt, is beter te verdedigen dan extra verlof voor iedereen boven de 57. Ten derde: leg vast welke alternatieven zonder leeftijdsgrens zijn overwogen, zoals verlofsparen, een individueel keuzebudget, taakroulatie of scholing, en waarom die niet volstonden. Precies die afweging ontbrak in de zaak-Sappi.

Ten vierde: geef deeltijders naar rato toegang en controleer of dienstjareneisen niet onnodig uitsluiten. Ten vijfde: evalueer periodiek. Regelingen die nog uitgaan van een AOW-leeftijd van 65, of die al jaren niet zijn herzien, zijn niet vanzelf meer gerechtvaardigd. Betrek de ondernemingsraad tijdig: werktijd- en vakantieregelingen vallen onder het instemmingsrecht van artikel 27 WOR. Wie twijfelt, kan het College vragen om een oordeel eigen handelen. Dat biedt houvast bij cao-onderhandelingen.

Conclusie: leeftijdsbewust mag, leeftijd als enige criterium is riskant

Seniorenregelingen zijn wijdverbreid. In 65 van 147 grote cao’s staat doorbetaald extra verlof voor ouderen, in 95 een vorm van arbeidsduurverkorting en in 74 een regeling voor verlofsparen (SZW, 2025). Tegelijk is het juridisch kader helder: onder de WGBL en Richtlijn 2000/78/EG is elk onderscheid naar leeftijd verboden, tenzij er een legitiem doel is en het middel passend en noodzakelijk is. Het College voor de Rechten van de Mens accepteert maatregelen die preventief zijn en passen in integraal inzetbaarheidsbeleid, maar wijst losse, gedateerde of ongerichte regelingen af. Het aantal meldingen over leeftijd groeit, met 175 meldingen en 42 oordeelverzoeken in 2025.

De opdracht voor HR is daarmee concreet. Leg de bestaande seniorenregelingen in de eigen cao of arbeidsvoorwaardenregeling vóór de volgende onderhandelingsronde naast de vier toetsvragen: welk doel, waarom dit middel, welke alternatieven en hoe evenredig? Herijk wat niet meer te verantwoorden is en verschuif de nadruk van ontzien naar inzetbaar houden. Zo blijft duurzame inzetbaarheid wat het hoort te zijn: beleid voor alle generaties.

Bronnen & Inspiratie

 

Tags: duurzame inzetbaarheid, leeftijdsdiscriminatie, ontziemaatregelen, seniorenregeling, WGBL
Je moet om een reactie te plaatsen.
Ook Interessante Artikel

Blijf op de hoogte


Laatste nieuws

Meet-up: Trigger Your Brain!
HR-talenten denken na over digital readiness
HRcommunity Presents: The Employee Experience

Kalender

11
jan
Cursus Duurzame inzetbaarheid en vitaliteit binnen de organisatie
UTRECHT
23
nov
HR Webinar Week

Downloads

Geld uitgeven aan anderen bevordert geluk
Whitepapers
Transformatie in HR
Whitepapers
Monitoren van sociale innovatie: slimmer werken, dynamisch managen en flexibel organiseren
Whitepapers

WORD LID

Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.