Tussen niets en therapie: wat coaches hebben aan kennis van het zenuwstelsel
Polyvagaal geïnformeerd coachen (LVSC, 2025): hoe coaches stress en sporen van trauma herkennen en veiligheid bieden, zonder therapeut te worden.
Steeds meer medewerkers zijn moe, gespannen of overprikkeld, terwijl er medisch gezien niets aan de hand lijkt. Ze komen terecht bij een coach, niet bij een therapeut. En die coach twijfelt: is dit burn-out, overspannenheid of misschien trauma? Doorverwijzen of juist blijven?
Ronald de Caluwé en Cees van Elst schreven daarover in 2025 een artikel in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde van de LVSC, de beroepsvereniging voor supervisie en coaching. Hun voorstel: gebruik kennis van het zenuwstelsel, en vooral de polyvagaaltheorie van Stephen Porges, als denkkader in de coachpraktijk. Niet om te behandelen, wel om veiligheid te bieden.
Voor HR is dat meer dan een vakdiscussie onder coaches. Wie coaching inkoopt of zelf gesprekken voert met medewerkers die vastlopen, staat precies op die grens tussen niets doen en doorverwijzen.
De drie belangrijkste vragen
1. Wat is de polyvagaaltheorie, in gewone woorden?
Het idee dat ons zenuwstelsel voortdurend en onbewust inschat of een situatie veilig is. Afhankelijk daarvan schakelen we tussen drie toestanden: rustig en verbonden, gespannen en paraat om te vechten of te vluchten, of verdoofd en teruggetrokken. Dat onbewuste scannen noemt Porges neuroceptie.
2. Wat verandert er als een coach daarmee werkt?
De coach kijkt eerst naar de toestand waarin iemand binnenkomt, en pas daarna naar het verhaal. Wie gejaagd of verstard is, kan nog niet goed reflecteren. De auteurs vatten het samen met de uitdrukking ‘story follows state’: het verhaal volgt de toestand van het lichaam, niet andersom.
3. Wordt coaching op deze manier geen therapie?
Nee, en daar draait het artikel juist om. Een coach werkt trauma-geïnformeerd, maar verwerkt geen trauma, tenzij hij daarvoor is opgeleid. Het doel is niet repareren, maar mensen helpen hun eigen spanning te herkennen en weer tot rust te komen.
De kern op een rij
Drie verschuivingen in de coachpraktijk
- Van analyseren naar afstemmen: eerst de toestand, dan het verhaal
- Van oplossen naar reguleren: je hoeft niets te fiksen, wel spanning kunnen verdragen
- Van methode naar mens-zijn: je aanwezigheid is vaak je sterkste instrument
Een coach die zo werkt
- herkent signalen van spanning en dichtklappen
- vertraagt in plaats van versnelt
- blijft nabij zonder te ‘doen’
- maakt ruimte voor rust en herstel, zonder te sturen
Een oud stresssysteem in een drukke werkelijkheid
Ons stresssysteem werkt in de kern nog net zo als honderdduizenden jaren geleden. Het maakt weinig onderscheid tussen een roofdier en een kritische mail van een opdrachtgever. Ondertussen is de hoeveelheid prikkels enorm toegenomen.
Daar komt volgens de auteurs bij dat we in een maakbare samenleving leven. Als iets niet goed gaat, moet het gefikst worden, en pijn, verlies en twijfel worden snel gemedicaliseerd. Veel mensen hebben geen therapie nodig, schrijven ze, maar ruimte en erkenning.
Wie zich langere tijd onveilig voelt, heeft minder toegang tot verbinding, positieve gevoelens en compassie met zichzelf. En voor organisaties niet onbelangrijk: ook het vermogen om te leren neemt af.
Twee keer dezelfde coachsessie
Het artikel maakt het concreet met een voorbeeld. Marjan komt gehaast en met een rood hoofd binnen. De coach vraagt haar rustig te ademen, ziet haar ademhaling dalen en vraagt of ze geland is. ‘Ja’, zegt ze, en ze begint meteen te vertellen.
Op het eerste gezicht gaat dat prima. Maar dat snelle ja en het direct van wal steken laten zien dat ze nog niet echt rustig is. In de tweede versie merkt de coach dat haar onrust ook hem raakt. Hij gaat anders zitten, ademt zelf rustig door en kijkt haar vriendelijk aan.
Pas dan ziet hij dat haar houding, gezicht en stem nog gespannen zijn. In plaats van te beginnen, vraagt hij hoe ze dat landen in haar lijf merkt. Dat kleine verschil levert volgens de auteurs een heel andere sessie op.
Aanwezigheid als instrument
Het sleutelbegrip is co-regulatie: mensen beïnvloeden elkaars zenuwstelsel. De toon, het tempo, de houding en de ademhaling van een coach zeggen een coachee vaak meer dan zijn vragen. Alleen een coach die zelf rustig is, kan een ander veiligheid bieden.
Twee woorden keren steeds terug: vertragen en verdragen. Vertragen om op te merken wat er lichamelijk gebeurt. Verdragen om bij de spanning van de ander te blijven zonder die op te lossen. De auteurs zeggen het met een knipoog: ‘shut up and be present’.
Dat vraagt ook iets van de coach zelf. Begeleiders laten zich volgens het artikel nogal eens meeslepen door hun eigen reflexen: fiksen, invullen of vermijden. Zelfkennis is daarom geen bijzaak, maar een voorwaarde.
Trauma: niet wegkijken, wel binnen je rol blijven
Vrijwel elke coach komt trauma tegen, in de brede betekenis van het woord: kwetsuren, verlies, schaamte of reacties die niemand goed kan verklaren. Veel coaches deinzen daarvoor terug. Volgens de auteurs zit het risico niet in de inhoud van zo’n ervaring, maar in de manier waarop je ermee omgaat.
Doorvragen, versnellen of willen repareren kan juist ontregelen. Repareren gaat er immers van uit dat er iets mis is met de ander. Een traumasensitieve coach merkt wanneer iemand in de stressstand schiet of dichtklapt, en helpt eerst weer rust te vinden.
De auteurs pleiten daarom voor meer aandacht in opleiding en nascholing van coaches: kennis van het zenuwstelsel en van traumareacties, lichaamsbewustzijn en zelfregulatie. Ook intervisie en supervisie zouden hier een plek moeten krijgen.
Wat betekent dit voor HR?
Het artikel is geschreven voor coaches, niet voor HR. Toch raakt het aan situaties die HR dagelijks tegenkomt. Organisaties zetten coaching vaak in bij medewerkers die vastlopen, met spanning of dreigende uitval op de achtergrond.
Wie coaching inkoopt, kan dus doorvragen: hoe gaat deze coach om met signalen van overbelasting of trauma, en wanneer verwijst hij door? Bij dreigende uitval blijven de bedrijfsarts en waar nodig een behandelaar aan zet. Coaching is een aanvulling, geen vervanging.
En wie zelf lastige gesprekken voert, als HR-adviseur of leidinggevende, kan iets met de basisgedachte. Zorg eerst dat iemand rustig genoeg is om het gesprek aan te kunnen. Pas daarna is er ruimte voor oplossingen.
Conclusie
De kracht van dit artikel zit in de positionering. Coaching hoeft geen therapie te worden om iets te betekenen voor mensen die vastzitten, en hoeft ook niet weg te kijken van wat onder de oppervlakte speelt. De auteurs noemen het een praktijk van het tussenin.
Voor iedereen die mensen begeleidt is de les makkelijk uit te leggen en lastig te doen. Vertraag, let op je eigen toestand en geef het gesprek pas richting als de ander er ook echt is.
Let op: de polyvagaaltheorie is wetenschappelijk omstreden. Onderzoekers plaatsen vraagtekens bij een aantal neurofysiologische en evolutionaire uitgangspunten. De auteurs erkennen die kritiek en gebruiken de theorie als praktisch denkkader, niet als bewezen waarheid. Het artikel is een reflectie op de coachpraktijk, geen empirisch onderzoek.
Alle kernbegrippen en details uit het artikel
Over de bron
Het artikel ‘De brug tussen niets en therapie’ verscheen in 2025 in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde (nummer 3), het vakblad van de Landelijke Vereniging Supervisie en Coaching (LVSC). De auteurs zijn Ronald de Caluwé, docent en schrijver over de polyvagaaltheorie, en Cees van Elst, LVSC-registercoach.
Het is een reflectie vanuit de praktijk, onderbouwd met vakliteratuur. Er is geen eigen onderzoek of dataverzameling gedaan. De doelgroep is professionele begeleiders: coaches, supervisoren en andere begeleidingskundigen.
De centrale vraag
Hoe kan een coach die werkt vanuit kennis van de polyvagaaltheorie bijdragen aan herstel, zelfregulatie en beweging bij een coachee, zonder dat de begeleiding therapie wordt?
Begrippen
- Autonoom zenuwstelsel: regelt automatisch processen als hartslag, ademhaling, lichaamstemperatuur en spijsvertering. Klassiek onderscheid: het sympathische deel (activeren, gas geven) en het parasympathische deel (kalmeren, remmen).
- Polyvagaaltheorie: theorie van psychofysioloog Stephen Porges (2011) die drie in plaats van twee systemen onderscheidt, op volgorde van evolutionaire ouderdom. Oorspronkelijk vooral toegepast in trauma- en psychotherapie.
- Ventraal vagale toestand: het jongste systeem. Gericht op veiligheid en verbinding. Mensen zijn kalm, nieuwsgierig en in staat tot contact, reflectie, leren en herstel.
- Sympathische toestand: komt op de voorgrond bij dreiging of stress en bereidt voor op vechten of vluchten. Mensen worden alert, gespannen, boos of angstig, de focus versmalt. Het systeem is ook actief in veilige situaties, zoals bij sport, spel en werk.
- Dorsaal vagale toestand: het oudste systeem. Treedt op als vechten of vluchten niet meer kan en leidt tot bevriezen of immobiliteit: verdoofd, teruggetrokken, machteloos. In veilige situaties regelt het basale processen zoals de spijsvertering.
- Autonome ladder: beeld van Deb Dana voor hoe we door de dag heen tussen de drie toestanden op en neer bewegen. De auteurs gebruiken zelf de metafoor van een berg.
- Neuroceptie: het onbewuste proces waarmee het zenuwstelsel inschat of een situatie veilig is, nog voordat er gedachten ontstaan. Het gebruikt signalen uit het eigen lichaam (interoceptie), uit de omgeving (exteroceptie) en uit het contact met anderen.
- Co-regulatie: mensen beïnvloeden via het contact elkaars lichamelijke toestand en emoties. Volgens de auteurs een biologische basisbehoefte die we als kind leren via ouders of verzorgers.
- Zelfregulatie: het vermogen om de eigen autonome reacties te herkennen, te normaliseren en te beïnvloeden. Co-regulatie door de coach ondersteunt dit.
- Embodiment (belichaming): als coach niet alleen met je hoofd aanwezig zijn, maar ook bewust met je lichaam, ademhaling, stem en eigen toestand.
- Vertragen en verdragen: vertragen om waar te nemen wat er lichamelijk gebeurt, verdragen om bij spanning of ongemak te blijven zonder het op te lossen.
- Story follows state: uitdrukking van Porges. Het verhaal dat iemand vertelt, volgt uit de toestand van het zenuwstelsel en niet andersom.
- Mutual inquiry: begrip van Epstein (1999). Samen en als gelijken nieuwsgierig onderzoeken wat er speelt, zonder oordeel en zonder dat de coach het antwoord hoeft te weten.
- Holding space: een ruimte bieden waarin iemand zich veilig, gehoord en niet beoordeeld voelt.
- Trauma-geïnformeerd versus traumaverwerkend: een trauma-geïnformeerde coach herkent traumareacties en biedt veiligheid. Trauma verwerken of behandelen hoort bij therapie, tenzij de coach daarvoor is opgeleid.
Signalen waar een coach op kan letten
Signalen van sympathische activatie in het voorbeeld uit het artikel: gehaast binnenkomen, een rood hoofd, direct van wal steken, een snel en gehaast antwoord, een gespannen zithouding, wijd open ogen, strakke gezichtsspieren, een hoge stem en een ademhaling die niet tot in de buik komt. Een dorsale reactie herken je eerder aan nauwelijks contact maken, afwezigheid of uitchecken.
Signalen van veiligheid die een coach zelf kan geven: een rustige ademhaling, een warme stem, oogcontact dat niet opdringerig is en een rustig tempo. Ook de inrichting van de ruimte, inclusief geur, speelt mee. Onveiligheid ontstaat juist als een coach te veel stuurt, doorvraagt, versnelt of de onrust van de coachee overneemt.
Wat de auteurs vragen van opleidingen en nascholing
- kennis van (neuro)fysiologie en het stresssysteem
- lichaamsbewustzijn en interoceptie
- vaardigheden in zelfregulatie
- kennis van traumareacties
- ruimte voor traumasensitieve reflectie, ook in intervisie en supervisie
- leren via ervaring in het eigen lichaam, niet alleen via theorie
Grenzen van deze bron
De polyvagaaltheorie is wetenschappelijk omstreden. Het artikel noemt zelf de kritiek van Grossman en Taylor (2007) en presenteert de theorie als werkbaar denkkader, niet als waarheid. Ook de auteurs zeggen dat er discussie is over hoe neuroceptie precies in de hersenen werkt.
Het artikel geeft geen criteria voor wanneer een coach moet doorverwijzen. Het is ook niet geschreven voor de verzuimbegeleiding: bij (dreigende) uitval blijven de bedrijfsarts en waar nodig een behandelaar aan zet.
Verder lezen volgens de auteurs
De belangrijkste werken waar het artikel op leunt: Porges, The polyvagal theory (2011), Dana, De polyvagaaltheorie in therapie (2020), Van der Kolk, The body keeps the score (2014), en voor coaches specifiek Van der Pol, Coachen waar het pijn doet (2020).
Ook Interessante Document
Blijf op de hoogte
Laatste nieuws
Kalender
Downloads
Kennis
WORD LID
Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.
PUBLICEER
Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.

