Tags: gemeenten, informeel leren, leercultuur, leren en ontwikkelen, publieke sector

Leercultuur bij gemeenten: relatief sterk, maar het gaat niet vanzelf

TNO-onderzoek naar de leercultuur bij gemeenten: medewerkers leren vaker dan elders, maar de opleidingsdeelname daalt. Cijfers en kansen voor HR.

Gemeenten krijgen er steeds meer taken bij en het werk wordt complexer. Tegelijk is het lastig om mensen te vinden en te houden. Blijven leren is dan geen luxe, maar een voorwaarde om het werk aan te kunnen. Hoe staat het eigenlijk met de leercultuur op het gemeentehuis?

TNO zocht het uit in opdracht van het A&O fonds Gemeenten. De onderzoekers legden de ervaringen van ruim 1.000 gemeentemedewerkers naast die van werknemers in de rest van Nederland. Ze gebruikten daarvoor de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) en de indicatoren van de Monitor Leercultuur van SER en TNO.

Op het eerste gezicht is de uitkomst geruststellend: gemeenten doen het op bijna alle punten beter of even goed. Maar wie verder kijkt dan de vergelijking met andere sectoren, ziet een trend die aandacht vraagt.

De drie belangrijkste vragen

1. Hoe doen gemeenten het in vergelijking met andere sectoren?
Goed. Gemeentemedewerkers volgen vaker een cursus, leren vaker veel van hun taken en ervaren meer autonomie en steun van hun leidinggevende. Op één punt blijven ze achter: maar 8 procent volgt een formele opleiding van zes maanden of langer, tegen 19 procent in de rest van Nederland.

2. Komt dat door beleid of door wie er werkt?
Voor een deel door wie er werkt. Bij gemeenten werken relatief veel oudere, hoger opgeleide mensen met een vast contract en weinig kleine deeltijdbanen. Vergelijk je vergelijkbare groepen, dan worden de verschillen vaak kleiner of verdwijnen ze. Cursusdeelname en autonomie blijven wel in alle groepen hoger dan elders.

3. Waar zit de ruimte voor verbetering?
Vooral in de trend en in het leren op het werk zelf. De deelname aan cursussen en de behoefte eraan dalen al tien jaar. En hoewel vrijwel iedereen leermogelijkheden in het werk belangrijk vindt, zegt minder dan de helft veel te leren van taken of collega’s.

De belangrijkste cijfers

Gemeenten tegenover de rest van Nederland

  • 60% vs. 49% volgde de afgelopen twee jaar een cursus of opleiding
  • 8% vs. 19% volgt een formele opleiding van zes maanden of langer
  • 47% vs. 40% leert veel van de eigen taken
  • ongeveer 50% vs. 40% heeft behoefte aan een opleiding
  • 95% vs. 91% vindt leermogelijkheden in het werk belangrijk
  • 81% vs. 57% ervaart veel autonomie in het werk
  • 86% vs. 78% zegt dat de leidinggevende ontwikkeling stimuleert
  • 29% vs. 19% heeft een uitdagende ‘active job’, maar ook 52% vs. 38% een ontspannen ‘low strain job’

De trend bij gemeenten

  • Cursusdeelname daalde in tien jaar van 67% naar 60%
  • De behoefte aan een opleiding of cursus daalde van 57% (2012) naar 49% (2021)
  • In 2021 had 40% in twee jaar geen enkele cursus gevolgd

Wat bedoelen de onderzoekers met leercultuur?

In de Monitor Leercultuur betekent een leercultuur dat leren en ontwikkelen voor iedereen vanzelfsprekend is en grotendeels onderdeel van het dagelijkse werk. Het gaat dus niet alleen om cursussen en opleidingen, maar ook om leren op en door het werk.

Dat laatste is geen bijzaak. Volwassenen besteden naar schatting 85 tot 90 procent van hun leertijd aan informeel leren: nieuwe taken oppakken, meekijken bij een collega, iets uitzoeken. Volgens de onderzoekers versterken formeel en informeel leren elkaar, ze zijn niet inwisselbaar.

De monitor kijkt daarom naar drie dingen: het leergedrag zelf, de urgentie die medewerkers voelen om te leren, en de factoren in het werk die leren stimuleren. Denk bij dat laatste aan variatie, autonomie, uitdaging en steun van de leidinggevende.

Autonomie: kracht met een keerzijde

Het meest opvallende verschil met andere sectoren is de vrijheid in het werk. Vier op de vijf gemeentemedewerkers ervaren veel autonomie, zoals zelf werktijden, volgorde en tempo kunnen bepalen. Elders is dat net iets meer dan de helft.

Die vrijheid pakt op twee manieren uit. In combinatie met hoge werkdruk ontstaan ‘active jobs’: uitdagend werk waarin mensen veel leren. Maar bij lage werkdruk ontstaan ‘low strain jobs’, ontspannen banen die weinig prikkel geven om te blijven leren. Bij gemeenten komen beide typen vaker voor dan elders.

Wie heeft welke baan? Leidinggevenden hebben veel vaker een active job dan medewerkers zonder leidinggevende taken (33 tegen 14 procent). Bij de hoogste inkomens heeft 43 procent een active job, bij de laagste 17 procent. Low strain jobs komen het meest voor bij medewerkers tussen 55 en 65 jaar.

Het gaat niet vanzelf de goede kant op

De vergelijking met andere sectoren valt gunstig uit, maar de ontwikkeling in de tijd niet. Bij gemeenten bewegen bijna alle indicatoren dezelfde kant op als in de rest van het land, en op een aantal punten is dat de verkeerde kant.

Zo volgde in 2021 nog altijd 40 procent van de gemeentemedewerkers in twee jaar geen cursus. Iets meer dan de helft had er ook geen behoefte aan. Volgens de onderzoekers is er dus een grote groep die actiever bij leren betrokken kan worden.

Dat terwijl het werk bij gemeenten steeds complexer wordt. De onderzoekers wijzen op de decentralisatie van het sociaal domein, maar ook op populisme, een versplinterd politiek landschap en steeds meer partijen om mee af te stemmen. Beleidsmakers voelen de urgentie om te leren, de werkvloer lijkt dat minder te doen.

Wat betekent dit voor HR?

De onderzoekers doen twee aanbevelingen. De eerste: maak concreet wat er op gemeenten afkomt en vertaal dat naar werkprocessen en taken. Dan wordt de urgentie om te leren voor medewerkers voelbaar, en niet alleen voor beleidsmakers.

De tweede: stuur meer op informeel leren. Het is voor volwassenen de belangrijkste manier van leren, maar er wordt weinig bewust op gestuurd. Leerzame taken, leren van collega’s en ruimte om te reflecteren zijn daarbij aangrijpingspunten.

Voor HR ligt daarnaast een praktische vraag voor de hand. Welke functies vallen in de categorie low strain, en hoe voeg je daar uitdaging aan toe zonder de werkdruk op te voeren? Zeker bij oudere medewerkers loont het om dat in loopbaangesprekken mee te nemen.

Ook buiten gemeenten is het onderzoek bruikbaar. Het onderliggende TNO-model voor lerende en innovatieve organisaties en de indeling in vier soorten banen werken in elke sector als bril om naar de eigen leercultuur te kijken.

Conclusie

Gemeenten hebben een relatief sterke leercultuur, deels dankzij hun personeelssamenstelling en de grote vrijheid in het werk. Maar een goede score ten opzichte van anderen zegt weinig over de richting. Die is al jaren licht dalend.

De grootste winst ligt waarschijnlijk niet in meer cursussen, maar in werk dat zelf leerzaam is. Voor HR betekent dat: niet alleen kijken naar opleidingsbudgetten, maar vooral naar hoe het werk is ingericht.

Let op: de notitie is in december 2022 afgerond en gebruikt NEA-cijfers tot en met 2021. Sindsdien is er bij gemeenten veel veranderd, onder meer door personeelskrapte, financiële onzekerheid en de opkomst van AI. Lees de cijfers daarom als een momentopname. De beschreven patronen en het model zijn nog steeds bruikbaar.
Alle kernbegrippen en details uit het onderzoek

Over de bron

‘Hoe is het gesteld met de leercultuur bij gemeenten?’ is een onderzoeksnotitie van TNO (publicatienummer TNO 2022 P12176), afgerond op 13 december 2022. De auteurs zijn Hardy van de Ven en Wouter van der Torre. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het A&O fonds Gemeenten en mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

De analyses zijn gebaseerd op de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van TNO en CBS. Daarin worden jaarlijks ongeveer 60.000 werknemers bevraagd, onder wie ruim 1.000 werknemers die onder de cao Gemeenten vallen. Het gaat dus om de beleving van werknemers. Verschillen zijn getoetst op significantie (Pearson ?²-test voor percentages, ANOVA voor gemiddelden, p<0,05).

Kernbegrippen

  • Leercultuur: leren en ontwikkelen is binnen een gemeenschap vanzelfsprekend voor iedereen en grotendeels geïntegreerd in dagelijkse activiteiten. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van werknemers, werkgevers, onderwijsinstellingen, sociale partners en overheid.
  • Monitor Leercultuur: set indicatoren van SER en TNO, geclusterd in leergedrag, ervaren urgentie en stimulerende factoren.
  • Leergedrag: de uitkomst van hoe werk en organisatie zijn ingericht en van de gevoelde urgentie. Omvat formeel, non-formeel en informeel leren.
  • Formeel leren: een vaak langere opleiding met als doel een erkend diploma, zoals mbo of hbo.
  • Non-formeel leren: vergelijkbaar met formeel leren, maar minder systematisch en zonder erkend diploma, zoals een cursus van enkele dagen.
  • Informeel leren: leren op en door het werk, bijvoorbeeld door nieuwe taken eigen te maken of te leren van collega’s. Goed voor naar schatting 85 tot 90 procent van de leertijd van volwassenen.
  • Ervaren urgentie: de gevoelde noodzaak of motivatie om te leren, zoals behoefte aan een cursus, het belang van leermogelijkheden en een ervaren mismatch tussen kennis en werk.
  • Onderkwalificatie: werknemers hebben naar eigen zeggen minder kennis en vaardigheden dan het werk vraagt.
  • Kwalificatieveroudering: onder meer onvoldoende kennis en vaardigheden kunnen onderhouden of nieuwe kunnen opdoen.
  • Stimulerende factoren: kenmerken van de werkomgeving die leren ondersteunen, zoals variatie, autonomie, uitdaging, werkdruk en steun van de leidinggevende.

Vier soorten banen (model van Karasek)

  • Active jobs (uitdagend werk): hoge taakeisen en hoge autonomie. Gunstig voor leren en ontwikkelen.
  • Low strain jobs (ontspannen werk): lage taakeisen en hoge autonomie. Weinig prikkel om te blijven leren.
  • High strain jobs (stressvol werk): hoge taakeisen en lage autonomie.
  • Passive jobs (eenvoudig werk): lage taakeisen en lage autonomie.

TNO-model voor lerende en innovatieve organisaties

De monitor bouwt voort op een organisatiemodel van Van der Torre e.a. (2020) met factoren op vijf niveaus. Medewerker: motivatie, betrokkenheid, lerend en innovatief vermogen, persoonskenmerken. Taak: variatie, uitdaging, autonomie, balans tussen taakeisen en regelmogelijkheden, balans in werkdruk, balans tussen doen en reflecteren.

Collega’s en leidinggevenden: sociale steun, feedback, participatief management, rolmodellen, multidisciplinaire en informele interactie. Organisatie: transparantie, langetermijnvisie, opleiding en training, ondersteunende technologie, een cultuur van vertrouwen en veiligheid. Omgeving: leren van externen, mobiliteit en veranderingen.

Verschillen tussen groepen binnen gemeenten

  • Hoger opgeleide werknemers van 35 tot 44 jaar met een vaste aanstelling van 35 uur of meer scoren vaker positief op de indicatoren.
  • Tussen mannen en vrouwen zijn weinig verschillen. Wel ervaren vrouwen ongeveer anderhalf keer zo vaak een hoge werkdruk, en hebben ze vaker een active job (34% vs. 23%).
  • Autonomie neemt toe met leeftijd en is het hoogst tussen 45 en 65 jaar. Werkdruk is het hoogst tussen 35 en 45 jaar. High strain jobs komen vooral voor tussen 35 en 55 jaar, low strain jobs vooral tussen 55 en 65 jaar.
  • Hoger opgeleiden hebben vaker een active job dan middelbaar opgeleiden. Het aandeel low strain jobs is voor beide groepen ongeveer gelijk. Over lager opgeleiden kon niets worden gezegd, omdat de groep te klein was.
  • Leidinggevenden ervaren vaker hoge werkdruk en autonomie. Active job: 33% bij leidinggevenden vs. 14% bij anderen. Low strain job: in beide groepen 39%.
  • Naar inkomen: active job bij 17% van de laagste 25% inkomens en 43% van de hoogste 25%. Low strain job: 49% bij de laagste en 45% bij de hoogste inkomens.
  • Overige verschillen met de rest van Nederland: 87% vs. 77% ervaart een hoge moeilijkheidsgraad in het werk. Meer gemeentemedewerkers ervaren gevarieerd werk en verbondenheid met de organisatie. Onderkwalificatie en kwalificatieveroudering liggen op hetzelfde niveau als elders.

Mogelijke verklaringen volgens de onderzoekers

Gemeentemedewerkers zijn vaker ouder, hoger opgeleid en vast in dienst, en kleine deeltijdbanen komen weinig voor. Die groepen scoren in heel Nederland vaker positief. De lage deelname aan formele opleidingen hoeft gezien het hoge opleidingsniveau geen aandachtspunt te zijn: voor hoger opgeleiden is er minder ruimte om nog hoger opgeleid te worden.

Dat cursusdeelname, autonomie en moeilijkheidsgraad in alle subgroepen hoger liggen dan elders, kan volgens de onderzoekers te maken hebben met opleidingsbeleid en met het soort werk bij gemeenten. Daarover hadden zij geen data. Over informeel leren bij gemeenten waren nog geen meerjarige cijfers beschikbaar. Landelijk is het aandeel leerzame taken de afgelopen jaren gedaald.

Aanbevelingen uit het onderzoek

  • Bied inzicht in de veranderingen die op gemeenten afkomen en vertaal die naar concrete werkprocessen en taken, zodat de urgentie van beleidsmakers en de werkvloer meer in dezelfde richting gaat.
  • Benut de kansen van informeel leren. Er is ruimte voor verbetering: 47% leert veel van de eigen taken, terwijl vrijwel iedereen leermogelijkheden in het werk belangrijk vindt (in de conclusie van de notitie 97%, in de analyse 95%).
  • Betrek de grote groep die geen cursus volgt of daar geen behoefte aan heeft actiever bij (non-)formeel leren.
Tags: gemeenten, informeel leren, leercultuur, leren en ontwikkelen, publieke sector
Ook Interessante Document

Blijf op de hoogte


Laatste nieuws

Meet-up: Trigger Your Brain!
HR-talenten denken na over digital readiness
HRcommunity Presents: The Employee Experience

Kalender

11
jan
Cursus Duurzame inzetbaarheid en vitaliteit binnen de organisatie
UTRECHT
23
nov
HR Webinar Week

Downloads

Geld uitgeven aan anderen bevordert geluk
Whitepapers
Transformatie in HR
Whitepapers
Monitoren van sociale innovatie: slimmer werken, dynamisch managen en flexibel organiseren
Whitepapers

WORD LID

Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.