Tags: informeel leren, leercultuur, leren en ontwikkelen, lerende organisatie, leven lang ontwikkelen

Leven lang ontwikkelen: 92 procent van het leren gebeurt gewoon in het werk

ROA 2024: 53% van werkenden volgt een cursus, 92% van het leren is informeel. Ontwikkelbudget en lerende organisatie maken het verschil.

Al twintig jaar zegt iedereen dat leren en ontwikkelen vanzelfsprekend moet worden. Het kabinet heeft er ambities voor, sectorfondsen investeren erin en HR-afdelingen schrijven er beleid over. Toch volgt nog steeds maar ongeveer de helft van de werkenden in twee jaar tijd een werkgerelateerde cursus. Dat percentage is sinds 2004 nauwelijks veranderd.

Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit Maastricht volgt deze ontwikkeling sinds 2004 met een eigen enquête, ongeveer om de drie jaar. De meting van 2024 is gefinancierd door de LLO-Katalysator en geldt als nulmeting voor de landelijke LLO-Radar.

Het rapport laat zien hoe het staat met cursussen, informeel leren en zelfstudie. Maar het interessantste deel gaat over de vraag wát leren eigenlijk op gang brengt. Daar komt de werkgever nadrukkelijk in beeld.

De drie belangrijkste vragen

1. Leren Nederlanders na corona weer meer?
Ja, maar niet meer dan vóór corona. De dip in cursusdeelname en zelfstudie die in 2020 zichtbaar was, is weggewerkt. Daarmee staan we weer op het niveau van 2017. Van een echte groei, zoals de beleidsambities vragen, is geen sprake.

2. Hoe leren mensen eigenlijk het meest?
In het werk zelf. Van alle tijd die werkenden aan leren besteden, gaat 92 procent op aan informeel leren: leren van de taken die ze uitvoeren. Cursussen en trainingen zijn goed voor de overige 8 procent. Wie cursussen volgt, leert bovendien ook meer in het werk. De twee vullen elkaar aan.

3. Wat kan een werkgever doen?
Meer dan vaak gedacht. Een persoonlijk ontwikkelplan en een individueel ontwikkelbudget hangen sterk samen met cursusdeelname. Voor informeel leren telt vooral of de organisatie een lerende organisatie is, met coaching en open feedback van collega’s.

De belangrijkste cijfers

  • 53% van de werkenden volgde in de afgelopen twee jaar een werkgerelateerde cursus (2020: 51%); bij niet-werkenden is dat 15%
  • 92% van alle leertijd is informeel leren, 8% komt uit cursussen en trainingen
  • 23% van de werktijd gaat op aan taken waarvan je kunt leren; bij de helft van de werkenden is dat 15% of minder, en 13% leert er naar eigen zeggen niets van
  • 62% van de theoretisch geschoolden volgde een cursus, tegen 50% van de praktisch geschoolden en 37% van de werkenden zonder startkwalificatie
  • Tijdelijke contracten zonder uitzicht op vast: 37% cursusdeelname, tegen zo’n 52% bij andere contractvormen
  • 78% van de werkenden ervaart technologische veranderingen in het werk; daarvan kan nog maar 66% ze goed bijbenen (2020: 70%)
  • Met een individueel ontwikkelbudget is de kans op cursusdeelname 11 procentpunt hoger; 30% van de werknemers heeft zo’n budget (2020: 21%)
  • 14% wilde wel een cursus volgen, maar deed het niet, vooral door werkdruk, de werk-privébalans en kosten

Twintig jaar stabiel, en dat is niet goed nieuws

Op het eerste gezicht is het herstel na corona een opsteker. Maar wie de lijn sinds 2004 bekijkt, ziet vooral stilstand. De EU wil dat in 2030 jaarlijks 60 procent van alle volwassenen een training volgt. Nederland zit daar met ruim de helft in twéé jaar nog een flink eind vanaf.

Ook de verschillen tussen groepen zijn hardnekkig. Theoretisch geschoolden volgen veel vaker cursussen dan praktisch geschoolden, en die kloof wordt niet kleiner. Bij werkenden zonder startkwalificatie daalt de deelname zelfs over de jaren. Het verschil tussen werkenden en niet-werkenden is sinds 2020 juist gegroeid.

Een groep die extra aandacht verdient: werknemers met een tijdelijk contract zonder uitzicht op een vaste baan. Zij volgen ongeveer 15 procentpunt minder vaak een cursus dan anderen. Onder mannen in die groep loopt het verschil met vaste krachten op tot 32 procentpunt.

Het meeste leren zie je niet

Het ROA meet informeel leren al sinds 2004 met één eenvoudige vraag: hoeveel procent van je werktijd besteed je aan taken waarvan je kunt leren? In 2024 testten de onderzoekers of mensen die vraag goed begrijpen, door een deel van de respondenten eerst voorbeelden van leeractiviteiten te geven. Dat maakte geen verschil. De maatstaf blijkt betrouwbaar.

De meest voorkomende vormen van informeel leren zijn heel alledaags. Met anderen praten over werkervaringen, vooraf nadenken over een aanpak, collega’s om informatie vragen. Minstens 40 procent van de werkenden doet dat dagelijks of wekelijks.

Toch zijn de verschillen groot. Wie routinematig werk doet, leert aantoonbaar minder van de eigen taken. En informeel leren neemt af met de leeftijd: bij 55-plussers daalt het sinds 2017, terwijl het bij werkenden onder de 40 juist toeneemt.

Leren hangt af van zelfvertrouwen én van de werkgever

Een nieuw element in dit onderzoek is de rol van leerattitude. Het sterkste persoonlijke kenmerk blijkt self-efficacy: het vertrouwen dat je zelf iets kunt leren. Wie daar hoog op scoort, volgt vaker cursussen, leert meer in het werk en doet vaker aan zelfstudie.

Dat vertrouwen is ongelijk verdeeld. Theoretisch geschoolden hebben er veel meer van dan praktisch geschoolden. De onderzoekers verbinden dat met negatieve leerervaringen op school. Wie ooit is vastgelopen, waagt zich niet snel opnieuw in een klaslokaal.

Hier komt de werkgever in beeld. Een individueel ontwikkelbudget hangt ongeveer even sterk samen met cursusdeelname als self-efficacy. Voor informeel leren geldt iets vergelijkbaars voor de lerende organisatie. Mensen met veel zelfvertrouwen leren in zo’n organisatie extra veel, maar in een organisatie die leren niet stimuleert, komen ook zij niet tot hun recht.

Opvallend is ook het verschil tussen soorten druk. Tijdsdruk en technologische veranderingen gaan samen met méér cursusdeelname. Prestatiedruk werkt juist andersom: wie zich steeds moet bewijzen, kiest voor het werk en niet voor het leren.

Hoe lerend zijn organisaties?

Daar is weinig vooruitgang te melden. De mate waarin werknemers hun organisatie als lerend ervaren, is sinds 2017 gelijk gebleven. Slechts 37 procent zegt (bijna) altijd ruimte te hebben om te leren. Een derde voelt dat er fouten gemaakt mogen worden.

Bij de HR-instrumenten is het beeld gemengd. Het gebruik van ontwikkelplannen, loopbaanplannen en coaching herstelt zich na de coronadip, en het ontwikkelbudget wint duidelijk terrein. Functionerings- en beoordelingsgesprekken blijven steken op 77 procent, en feedback van collega’s is niet toegenomen.

Ook na een cursus ligt er werk. Bijna 70 procent kan het geleerde in de praktijk brengen. Maar ongeveer de helft van de deelnemers ervaart daarbij geen steun van collega’s of leidinggevende om dat ook te doen.

Wat levert leren op?

Wie cursussen volgt of veel informeel leert, verdient gemiddeld meer. Cursusdeelnemers voelen zich ook beter inzetbaar op de externe arbeidsmarkt en schatten de kans op baanverlies lager in. Bovendien hangen cursussen en zelfstudie samen met meer werkplezier.

Voor kennisontwikkeling is informeel leren de belangrijkste bron. Een cursus draagt daar vooral aan bij als de werkgever ook ontwikkelinstrumenten inzet. Het rapport beschrijft verbanden en geen oorzaak en gevolg, maar het patroon is consistent: leren werkt het best als het ingebed is in de organisatie.

Wat betekent dit voor HR?

Kijk verder dan het opleidingsaanbod. Als 92 procent van het leren in het werk gebeurt, ligt de grootste hefboom in de inrichting van dat werk: uitdagende taken, ruimte om fouten te maken en collega’s die elkaar feedback geven. Hoe je dat concreet aanpakt, lees je in De werkplek als leerplek: 13 principes om leren in het werk te organiseren.

Overweeg een individueel ontwikkelbudget en koppel het aan een persoonlijk ontwikkelplan. Beide hangen in dit onderzoek sterk samen met cursusdeelname. Zorg er wel voor dat er ook tijd en ondersteuning tegenover staan: werkdruk is de belangrijkste reden waarom mensen een gewenste cursus laten schieten.

Besteed gericht aandacht aan groepen die achterblijven: praktisch geschoolden, oudere medewerkers en flexkrachten zonder uitzicht op vast. Bij hen gaat het vaak niet om gebrek aan aanbod, maar om weinig vertrouwen in het eigen leervermogen. Leren in het werk, met kleine stappen en een begeleider dichtbij, is dan vaak een betere ingang dan een klassikale cursus.

Wil je weten hoe dit beeld uitpakt in een specifieke sector? TNO deed vergelijkbaar onderzoek naar de leercultuur bij gemeenten, met verrassend veel overeenkomsten: Leercultuur bij gemeenten: relatief sterk, maar het gaat niet vanzelf.

Conclusie

Het herstel na corona is een tussenstand, geen doorbraak. De deelname aan leren staat al twintig jaar op hetzelfde niveau en de verschillen tussen groepen blijven bestaan.

De belangrijkste les voor HR is dat leren geen individuele keuze is die los staat van de organisatie. Zelfvertrouwen, een ontwikkelbudget en een lerende werkomgeving versterken elkaar. Wie als werkgever alleen cursussen aanbiedt, mist het grootste deel van het leren dat er werkelijk plaatsvindt.

Alle kernbegrippen en details uit het onderzoek

Over de bron

‘Leren en Ontwikkelen in Nederland’ (ROA-R-2024/5, ROA Reports No. 005) is gepubliceerd op 19 november 2024 door het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA), School of Business and Economics, Universiteit Maastricht. Auteurs: Annemarie Künn-Nelen, Sabine Baumann, Didier Fouarge, Stef Hendrickx en Xander Lansink. DOI 10.26481/umarep.2024005. Het onderzoek is gefinancierd door de LLO-Katalysator (Nationaal Groeifonds).

Dit rapport volgt ‘Leven lang ontwikkelen in Nederland’ (ROA, 2022) op. Die eerdere editie was gebaseerd op een meting in oktober 2020, midden in de coronacrisis.

Data en methode

  • Gegevens uit de ROA Leven Lang Leren-enquête (2004, 2007, 2010, 2013, 2017) en de Leven Lang Ontwikkelen-enquête (2020, 2024): een unieke tijdreeks van twintig jaar.
  • De meting van 2024 vond plaats in april en mei 2024 onder respondenten van het LISS-panel, net als in 2017 en 2020. De analyses naar determinanten zijn gebaseerd op 2.302 werknemers.
  • Nieuw in 2024: gevalideerde schalen voor leerattitude (self-efficacy en leerdoelgerichtheid), tien informele leeractiviteiten, een framing-experiment om de vraag naar informeel leren te toetsen en een keuze-experiment naar cursusdesign.
  • De resultaten zijn correlaties uit enquêtedata; causale uitspraken zijn daarmee lastig.

Kernbegrippen

  • Cursusdeelname: één of meer werkgerelateerde cursussen of trainingen gevolgd in de afgelopen twee jaar.
  • Informeel leren: het percentage van de werktijd dat iemand besteedt aan taken waarvan hij of zij kan leren.
  • Zelfstudie: naast het werk zelfstandig leren of kennis bijhouden, los van een cursus.
  • Kennisontwikkeling: het verschil tussen de zelf ingeschatte beheersing van kennis en vaardigheden voor het werk nu en twee jaar geleden (schaal 0-100).
  • Self-efficacy: de mate waarin iemand zichzelf in staat acht om te leren.
  • Leerdoelgerichtheid: de mate waarin leren belangrijk is voor iemand.
  • Lerende organisatie: gemeten met de gevalideerde DLOQ-schaal (Watkins e.a.), over dimensies als continu leren, dialoog, teamleren, empowerment en strategisch leiderschap.
  • Automation-training gap: wie in een beroep met hoog automatiseringsrisico werkt, traint juist relatief weinig.
  • Training transfer en peer effects: het geleerde toepassen in het werk, en collega’s die meeleren zonder zelf de cursus te volgen.

Trends 2004-2024

  • Cursusdeelname werkenden: 54% (2017), 51% (2020), 53% (2024). Niet-werkenden: dalend sinds 2013, nu 15%. Het verschil tussen beide groepen groeide van 33 naar 38 procentpunt.
  • Naar leeftijd (2024): 16-39 jaar 44%, 40-54 jaar 48%, 55-plus 28%. Corona trof vooral de jongste groep; die is inmiddels terug op het niveau van 2017.
  • Naar opleiding (2024): geen startkwalificatie 37%, havo/vwo 44%, praktisch geschoold (mbo) 50%, theoretisch geschoold (hbo/wo) 62%.
  • Naar contract: zelfstandigen +8 procentpunt sinds 2020; tijdelijk zonder perspectief 37% tegen circa 52% bij de rest. De kloof met vaste krachten is 32 procentpunt onder mannen, 28 bij werkenden zonder startkwalificatie en 21 bij 16-39-jarigen.
  • Vrouwen volgden in 2024 3 procentpunt minder trainingen dan mannen; die genderkloof is wel kleiner dan in 2007.
  • Stijgende cursusdeelname in onderwijs (sinds 2004) en financiële en zakelijke dienstverlening (sinds 2007).
  • Informeel leren: dalend tussen 2004 en 2017, sindsdien stabiel op 23% van de werktijd (mediaan 15%). Naar opleiding: 19% (geen startkwalificatie), 21% (praktisch), 24% (havo/vwo), 26% (theoretisch). Sterk negatief verband met routinematig werk (correlatie -0,46).
  • Zelfstudie: ongeveer de helft van de werkenden, een kwart van de niet-werkenden. Werkenden besteden er gemiddeld 6 uur per maand aan, 3 uur minder dan in 2020. Theoretisch geschoolden 61%, praktisch geschoolden 36%.
  • Kennisontwikkeling werkenden: circa 8 procentpunt, stabiel sinds 2004; neemt af met ongeveer 0,7 procentpunt per levensjaar.
  • Technologie bijbenen: 78% ervaart technologische veranderingen; 66% kan ze goed bijbenen (2020: 70%). Behalve 55-plussers hebben ook 20-28-jarigen en veertigers er relatief veel moeite mee.

Lerende organisatie: aandeel dat (bijna) altijd herkent (2024)

  • Medewerkers helpen elkaar om te leren: 47% (2017: 49%)
  • Medewerkers krijgen tijd om te leren: 37%; hebben ruimte om te leren: 37%
  • Open en eerlijke feedback: 34% (2017: 36%)
  • Fouten maken mag: 34%
  • Op de hoogte van de richting van de organisatie: 32%; weten hoe ze bijdragen aan middellangetermijndoelen: 26%
  • Tijd besteden aan vertrouwen opbouwen: 25% (2017: 22%)
  • Leidinggevenden zoeken voortdurend naar leermogelijkheden: 14%; medewerkers worden beloond als ze leren: 13%

Gebruik van HR-instrumenten (2024, tussen haakjes 2020)

  • Functionerings- en/of beoordelingsgesprekken 77% (77%)
  • Regelmatige feedback van leidinggevende 57% (54%); van collega’s 52% (51%)
  • Persoonlijk opleidings- of ontwikkelplan 49% (46%)
  • Individuele leerrekening en/of ontwikkelbudget 30% (21%)
  • Coaching 28% (24%); prestatiebeloning 25%; taakroulatie 20%; loopbaanplan 19% (16%)
  • Functieroulatie 11%; detachering binnen de organisatie 10%

Kenmerken van cursussen in 2024

  • 82% van de cursussen duurt korter dan 40 uur; 69% wordt afgesloten met diploma of certificaat (7 procentpunt minder dan in 2020).
  • Twee op de drie bij een private opleider, circa 10% bij een mbo-, hbo- of wo-instelling. Bijna een derde van de werkenden heeft nog nooit een cursus gevolgd.
  • Inhoud: circa 50% vaktechnisch; persoonlijke ontwikkeling en leidinggeven/coaching elk 11%; communicatie en presenteren 8%.
  • Top-motieven werknemers: langer kunnen blijven werken (37%), verplichte cursus (34%), loopbaandoelen (33%), gezonder of veiliger werken (26%), nieuwe taken (26%, nieuw in de top 5). Zelfstandigen: betere kwaliteit leveren (78%).
  • Iets meer dan de helft vindt plaats in werktijd; in ongeveer vier op de vijf gevallen betaalt de werkgever.
  • Belemmeringen bij wie wel wilde maar niet deed (14% van de werkenden): werk-privébalans, werkdruk, kosten, geen financiële of praktische steun van de werkgever.
  • Bruikbaarheid: 78% voor de huidige baan, 70% voor organisaties in dezelfde branche, 42% in een andere branche. Bij informeel leren is dat laatste 31%.
  • Transfer: bijna 70% kon het geleerde toepassen; ruim 40% kon het overdragen aan collega’s; een kwart werd gestimuleerd om ook in het werk meer te leren.

Vier leerprofielen (persona’s)

  • Weinig leren (26%): geen cursus en weinig informeel leren. Vaker 55-plus, praktisch geschoold, lage self-efficacy, minder vaak gesprekken, ontwikkelplan, coaching of budget.
  • Vooral werkend leren (21%): geen cursus, wel veel informeel leren. Vaker jonger, in een lerende organisatie, met prestatiedruk.
  • Vooral via cursussen (23%): wel cursus, weinig informeel leren. Vaker ouder, vast contract, minder lerende organisatie, minder druk.
  • Veel leren (30%): cursus én veel informeel leren. Vaker jonger, theoretisch geschoold, hoge self-efficacy, lerende organisatie en ontwikkelbudget.

Wat hangt samen met leren?

  • Cursusdeelname: theoretische opleiding (+14 procentpunt t.o.v. geen startkwalificatie), self-efficacy, tijdsdruk, technologische veranderingen, ontwikkelplan (+7) en ontwikkelbudget (+11); prestatiedruk werkt negatief.
  • Informeel leren: self-efficacy, leerdoelgerichtheid, technologische veranderingen, lerende organisatie, coaching, loopbaanplan, taakroulatie en feedback van collega’s. Feedback van de leidinggevende en functieroulatie hangen er negatief mee samen. De rol van de lerende organisatie is ongeveer even groot als die van self-efficacy.
  • Zelfstudie: vooral opleiding en leerattitude; daarnaast het ontwikkelbudget.
  • In het keuze-experiment weegt een eigen financiële bijdrage het zwaarst. Van de cursuskenmerken telt vooral of een cursus voortbouwt op bestaande vaardigheden: een cursus die voor driekwart daarop voortbouwt, wordt 19 procentpunt vaker gekozen dan een cursus met alleen nieuwe vaardigheden.

Uitkomsten van leren

  • Kennisontwikkeling hangt vooral samen met informeel leren. Cursussen dragen bij als er formele ontwikkelinstrumenten zijn; zelfstudie alleen als die er niet zijn.
  • Cursusdeelname en informeel leren gaan samen met een hoger loon.
  • Cursusdeelnemers schatten de kans op baanverlies lager in en voelen zich beter extern inzetbaar. Bij informeel leren geldt dat alleen in een lerende organisatie.
  • Cursusdeelname en zelfstudie hangen positief samen met werktevredenheid, informeel leren niet.
  • Informeel leren helpt alleen bij het bijbenen van technologie als iemand een hoge leerdoelgerichtheid of self-efficacy heeft.
Tags: informeel leren, leercultuur, leren en ontwikkelen, lerende organisatie, leven lang ontwikkelen
Ook Interessante Document

Blijf op de hoogte


Laatste nieuws

Betrokkenheid medewerkers op vijfjarig dieptepunt: de manager kraakt het eerst
Verzuim stijgt naar 5,1 procent: langdurige uitval is het echte probleem
Loonpremie voor AI-kennis zet beloningsbeleid onder druk

Kalender

23
nov
HR Webinar Week
11
jan
Cursus Duurzame inzetbaarheid en vitaliteit binnen de organisatie
UTRECHT

Downloads

De werkplek als leerplek: 13 principes om leren in het werk te organiseren
Rapporten
Leercultuur bij gemeenten: relatief sterk, maar het gaat niet vanzelf
Rapporten
Tussen niets en therapie: wat coaches hebben aan kennis van het zenuwstelsel
Magazines

WORD LID

Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.