De werkplek als leerplek: 13 principes om leren in het werk te organiseren
Hoe richt je de werkplek in als leeromgeving? HAN-onderzoek levert 13 ontwerpprincipes op, van gedeelde visie tot werkdruk. Handvatten voor HR.
Dat mensen het meeste leren tijdens het werk zelf, weet iedereen. Toch wordt dat leren meestal aan het toeval overgelaten. Het werk moet af, de planning is vol en voor reflectie is zelden tijd. Hoe richt je een werkomgeving zo in dat leren er gewoon bij hoort?
Onderzoekers van de HAN (Hogeschool Arnhem en Nijmegen) zochten het uit. Ze namen een bestaande set ontwerpprincipes voor stages in het beroepsonderwijs als vertrekpunt en keken wat daarvan bruikbaar is voor medewerkers met werkervaring. Wat ontbrak, vulden ze aan.
Het resultaat, gepubliceerd in het Tijdschrift voor HRM, is een set van dertien ontwerpprincipes voor wat de onderzoekers een krachtige leer-werkomgeving noemen. Per principe geven ze een voorbeeld uit de praktijk en een concrete suggestie voor HR- en HRD-professionals.
De drie belangrijkste vragen
1. Kun je leren in het werk eigenlijk organiseren?
Ja, maar niet met een losse interventie. Volgens de onderzoekers ontstaat een krachtige leer-werkomgeving pas als de principes in samenhang worden toegepast. Een goed cursusaanbod is daarbij maar één onderdeel: het gaat om de inrichting van het hele werk.
2. Waarom niet gewoon de aanpak uit het beroepsonderwijs overnemen?
Omdat medewerkers om andere redenen leren dan studenten. Een stagiair moet vooral de basis van het vak onder de knie krijgen. Bij medewerkers gaat het vaker om leren omgaan met veranderingen en om leren dat tot vernieuwing leidt. Ook leren als team en als organisatie weegt zwaarder.
3. Wat kan HR ermee?
De principes werken als kader om de gewone werkomgeving stap voor stap om te bouwen tot een leeromgeving. Dat doe je niet alleen: management, leidinggevenden en de werkvloer ontwerpen mee. De onderzoekers adviseren bovendien om de voortgang te koppelen aan KPI’s als verzuim, werkprestaties en productiviteit.
Het onderzoek in cijfers
- 106 wetenschappelijke publicaties geanalyseerd (32 via een zoekopdracht, 74 via de literatuurlijsten daarvan)
- 7 lopende pilots bekeken, in zorg, welzijn, onderwijs, politie en een project met augmented reality voor praktisch geschoolden
- 11 bestaande principes uit het beroepsonderwijs als vertrekpunt: 5 herkenbaar, 1 deels, 2 niet herkenbaar en 3 niet aan de orde voor medewerkers
- 16 principes in de tussenversie, getoetst door 6 verantwoordelijken van 3 proeftuinen in een grote zorginstelling
- 13 definitieve principes, waarvan 7 helemaal nieuw, 4 deels gebaseerd op de oorspronkelijke set en 2 vrijwel ongewijzigd overgenomen
Waarom de werkplek niet vanzelf een leerplek is
Op de werkplek draait het om het werk, niet om leren. Leren gebeurt vaak ongepland, als bijproduct van een probleem dat zich voordoet. Begeleiding en reflectie blijven daardoor onderbelicht, en van impliciet leren wordt vaak aangenomen dat het zich niet laat organiseren.
De onderzoekers maken onderscheid tussen vormen van leren (gestuurd, zelfgestuurd, impliciet, individueel en collectief) en functies van leren. Leren kan voorwaardelijk zijn (de basis op orde krijgen), reactief (meegaan met veranderingen) of proactief (bijdragen aan vernieuwing). Een krachtige leer-werkomgeving geeft ruimte aan al die vormen en functies tegelijk.
De dertien principes in vier groepen
De volgorde zegt niets over het belang, benadrukken de onderzoekers. De principes versterken elkaar juist, waardoor sommige thema’s op meer plekken terugkomen.
Bestuurlijke inbedding
- Werk met een door iedereen gedeelde, dynamische visie op leren en ontwikkelen.
- Ontwerp in co-makership.
- Laat leergericht leiderschap zien.
Deze eerste drie principes gaan over draagvlak. Herkent de werkvloer zich niet in de visie, dan blijven mensen bij hun oude werkwijze. Eén praktijk ontwikkelde een inwerktraject samen met medewerkers die nog geen half jaar in dienst waren. Dat leverde veel steun op.
Leidinggevenden zijn daarbij het belangrijkste rolmodel. Wie zelf twijfels en dilemma’s deelt, laat zien dat hulp vragen en experimenteren mag.
Mogelijkheden bieden voor verschillende vormen van leren
- Organiseer mogelijkheden om kennis en vaardigheden actueel te houden.
- Organiseer mogelijkheden om te oefenen met nieuwe perspectieven op het vak.
- Organiseer mogelijkheden om samen te werken.
- Organiseer mogelijkheden om samen nieuwe kennis te creëren.
Opvallend is de tip om vaker te ‘gluren bij de buren’. Wie bij een andere organisatie kijkt, ziet de eigen ingesleten patronen scherper. Bij een zorginstelling die de stap maakte van aandacht voor zorg naar aandacht voor welzijn, bleek het belangrijk om botsingen tussen oud en nieuw werken openlijk te bespreken. Zo worden ze een gezamenlijk leermoment.
Verdiepen van leren
- Zorg voor wisselwerking tussen onderzoek en evaluatie, praktijkervaring en professionalisering.
- Faciliteer reflectie en feedback bij medewerkers, in teams en op organisatieniveau.
In veel organisaties leert ieder op een eigen eiland. De kwaliteitsafdeling meet, medewerkers leren door ervaring en HR ontwikkelt methodes op basis van theorie. Breng die drie samen, bijvoorbeeld door medewerkers zelf actieonderzoek te laten doen of checklists te laten maken. Feedback is daarbij nadrukkelijk niet bedoeld om te beoordelen.
Voorbereiden en verleiden
- Werk aan de benodigde voorkennis en vaardigheden bij medewerkers en hun (bege)leiders.
- Vertrek vanuit de kracht en persoonlijke interesses van medewerkers.
- Zorg voor een werkinhoud die uitnodigt tot (blijven) leren.
- Stuur aan op het benutten van de ruimte om te leren in het werk.
Mensen moeten de mogelijkheden wel kunnen, willen en mogen gebruiken. In een cultuur waarin je niet graag toegeeft dat je iets niet kunt, koos één organisatie bewust voor een geleidelijke aanpak. Begeleiders werden professioneler zonder dat het zo genoemd werd. Ook taakvariatie, autonomie en ruimte voor jobcrafting helpen om mensen te verleiden.
Ruimte geven is nog geen ruimte nemen
Het laatste principe raakt een punt dat veel HR-professionals zullen herkennen. Een organisatie kan tijd voor leren beschikbaar stellen, maar dat betekent niet dat medewerkers die tijd ook nemen. Werkdruk is daarbij de grootste rem, zowel praktisch als mentaal.
Wie tijd neemt om te leren, legt immers werk bij collega’s neer. Ook angst om op fouten te worden afgerekend of afkeurende reacties van collega’s houden mensen tegen. Een praktijk koos ervoor om eerst met het hele team te bespreken dat goede begeleiding een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. Ook de manager en de roosteraar schoven aan.
Dat werk zelf leerzaam moet zijn, zag ook TNO bij gemeenten. Daar ervaren medewerkers veel autonomie, maar in ontspannen banen met weinig uitdaging leren mensen minder. Lees daarover meer in Leercultuur bij gemeenten: relatief sterk, maar het gaat niet vanzelf.
Wat betekent dit voor HR?
Gebruik de dertien principes als spiegel. Welke heb je als organisatie al op orde, en welke ontbreken? Vaak blijkt het aanbod van cursussen en opleidingen goed geregeld, terwijl visie, leiderschap en ruimte in het werk achterblijven.
Kijk daarnaast verder dan het opleidingsbudget. Een leer-werkomgeving vraagt om keuzes in taakinhoud, roosters, teamoverleg en de rol van leidinggevenden. Dat maakt het een gezamenlijke opgave van HR, management en de werkvloer.
Maak de voortgang tot slot meetbaar. De onderzoekers adviseren om te volgen hoe het staat met de principes en dat te koppelen aan KPI’s op individueel en teamniveau (tevredenheid, verzuim, werkprestaties, werkvermogen) en op organisatieniveau (productiviteit, kwaliteit, innovatie).
Conclusie
Dit onderzoek levert geen snelle oplossing op, maar wel een helder en goed onderbouwd kader. De kernboodschap is dat leren op de werkplek ontworpen moet worden, net als het werk zelf. Het hangt dan niet langer van het toeval af of medewerkers fit blijven voor hun werk.
Voor HR ligt de uitdaging in de balans: tussen leren en werken, tussen korte en lange termijn en tussen organisatiedoelen en wat medewerkers zelf willen.
Let op: het artikel verscheen eind 2021. De principes zijn getoetst op herkenbaarheid, nog niet op effect, en vooral in zorg en welzijn met een onderwijsinstelling als partner. Of ze in andere sectoren even goed werken, moet nog blijken. Het kader zelf is niet tijdgebonden en nog steeds goed bruikbaar.
Alle kernbegrippen en details uit het onderzoek
Over de bron
‘De werkplek als leerplek. Principes voor het ontwerp van een krachtige leer-werkomgeving’ verscheen in het Tijdschrift voor HRM, editie 4 2021 (DOI 10.5117/THRM2021.4.WOUD). De auteurs zijn verbonden aan de HAN: dr. Lilian Woudstra (senior onderzoeker), José Cuperus MSc (hoofddocent-onderzoeker HRD), dr. Derk-Jan J.M. Nijman (senior onderzoeker HRD) en dr. Jos Sanders (lector Leren tijdens de beroepsloopbaan).
Het project is mede mogelijk gemaakt door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Vertrekpunt is de reviewstudie van Nieuwenhuis, Hoeve, Nijman en Van Vlokhoven (2017) met elf ontwerpprincipes voor werkplekleren door studenten in het beroepsonderwijs.
Onderzoeksvragen
- In hoeverre zijn ontwerpprincipes voor werkplekleren van studenten herkenbaar voor werken en leren door medewerkers?
- Welke andere of nieuwe ontwerpprincipes zijn nodig voor een krachtige leer-werkomgeving voor medewerkers?
Methode in vier stappen
- Stap 1, literatuurstudie: via Google Scholar gezocht naar peer-reviewed literatuur vanaf 2000 (zoektermen ‘werkplek leren organisaties’). Dat leverde 32 artikelen op, aangevuld met 74 via de literatuurlijsten: 106 publicaties in totaal.
- Stap 2, praktische verkenning: interviews met HR(D)-professionals en experts bij zeven lopende pilots, plus bestudering van documentatie. Het ging om proeftuinen ‘lerend werken, werkend leren’ in de zorg, labs en werkplaatsen voor welzijns- en gezondheidsprofessionals, scholen als leeromgeving voor docenten, augmented reality voor praktisch geschoolden, hybride leeromgevingen bij de politie en samenwerking tussen hbo-opleidingen en werkveld.
- Stap 3, nieuwe set: van de elf oorspronkelijke principes zijn er twee letterlijk overgenomen, vijf samengevoegd tot twee, drie geherformuleerd en één vervallen (te specifiek voor de beroepsopleiding). Met negen nieuwe principes kwam de tussenversie op zestien.
- Stap 4, praktijktoets: online sessie met zes verantwoordelijken van drie proeftuinen voor werkend leren in een grote zorginstelling. Na samenvoegen en aanscherpen bleven dertien principes over.
Herkenbaarheid van de oorspronkelijke principes voor medewerkers
- Herkenbaar: ontwerp samen met het werkveld; bereid ‘studenten’ bewust voor; bied begeleiding bij professionele groei; ondersteun de werkplekbegeleider; organiseer reflectie en feedback.
- Deels herkend (alleen in het AR-project): vervaag de grenzen tussen opleiding en werkplek.
- Niet herkenbaar: leer een gezamenlijke taal spreken; bied ruimte om de cultuur te proeven.
- Niet aan de orde in de projecten: bied variatie in werkplekken; bied ruimte voor fouten en herhaling; borg de kwaliteit van werkplekleren.
- Nieuw genoemd in de pilots: leiderschap dat leren ondersteunt (belang uitdragen, faciliteiten en tijd beschikbaar stellen) en een gezamenlijke visie of focus op leren.
Kernbegrippen
- Krachtige leer-werkomgeving: een werkomgeving waarin naast werk- en productiedoelen ook leerdoelen en leerprocessen worden gefaciliteerd en gestimuleerd.
- Formeel en informeel leren: formeel leren is intentioneel georganiseerd en gestructureerd (opleidingen, bedrijfscursussen, workshops). Informeel leren is ongepland, ongestructureerd en vaak het gevolg van problemen in het werk.
- Gestuurd, zelfgestuurd en impliciet leren (Simons): gestuurd leren komt overeen met formeel leren. Bij zelfgestuurd leren stellen mensen zelf leerdoelen, bijvoorbeeld via zelfstudie of netwerken. Impliciet leren (ervaringsleren) is een bijproduct van het werk, zoals problemen oplossen.
- Individueel en collectief leren: bij collectief leren doorlopen mensen samen een leerproces en ontwikkelen ze gedeelde inzichten of praktijktheorieën.
- Voorwaardelijke functie van leren: een minimale basis aan kennis en vaardigheden om op de arbeidsmarkt en in een beroep te functioneren, vaak via diploma’s en certificaten.
- Reactieve functie van leren: leren omgaan met veranderingen, zoals nieuwe technologie, werkprocessen en procedures.
- Proactieve functie van leren: leren dat bijdraagt aan innovatie en verandering, met onzekere uitkomsten.
- Co-makership: samen met betrokkenen op strategisch, tactisch en operationeel niveau de leer-werkomgeving ontwerpen, wat gedeeld eigenaarschap en motivatie oplevert.
De dertien principes en hoe je ze toepast
- 1. Gedeelde, dynamische visie: geef samen met stakeholders op strategisch, tactisch en operationeel niveau vorm aan visie en doelen voor leren, waarin ieders belang vertegenwoordigd is. Stel bij als de omgeving of strategie daarom vraagt.
- 2. Co-makership: trek vanaf het begin samen op, spreek af wie wat doet, bespreek tussentijdse resultaten en check steeds of iedereen nog op één lijn zit.
- 3. Leergericht leiderschap: sleutelfiguren (management, opleiders, begeleiders) ondersteunen leren niet alleen in woorden, maar ook met voorbeeldgedrag en echte waardering voor lerend gedrag.
- 4. Kennis en vaardigheden actueel houden: tijd en geld voor training, collega’s die actuele kennis delen, en middelen als vakbladen, congresbezoek en digitale platforms op de werkvloer zelf, niet alleen op het hoofdkantoor.
- 5. Oefenen met nieuwe perspectieven: laat medewerkers spanningen tussen oud en nieuw denken niet uit de weg gaan, maar verken ze samen in werkoverleg, intervisie of bijeenkomsten. Afleren van oud gedrag hoort er ook bij; zonder aandacht dreigen medewerkers ‘vast te roesten’.
- 6. Samenwerken: zorg voor sociaal contact waarin uitwisseling wordt gestimuleerd en samenwerking nodig is, zoals werkoverleg, verbeterteams of collega’s die aan elkaar gekoppeld worden.
- 7. Samen nieuwe kennis creëren: zoek ongewone combinaties van kennis, bijvoorbeeld door klanten uit te nodigen, met andere disciplines samen te werken of nieuwe medewerkers om een frisse blik te vragen.
- 8. Wisselwerking tussen onderzoek, praktijk en professionalisering: verbind onderzoeken wat werkt, kennis en beleid vertalen naar praktische knowhow, en praktijkkennis overdragen. Denk aan actieonderzoek, best practices, uitvragen waar de werkvloer behoefte aan heeft en samen met R&D producten ontwikkelen.
- 9. Reflectie en feedback op drie niveaus: individueel (zelfreflectie, peerfeedback, ontwikkelgerichte gesprekken), in teams (doelen, strategie en processen bespreken, verbeteringen plannen en monitoren) en als organisatie (rode draden koppelen aan resultaten en lessen vastleggen). Sta ook stil bij wat goed gaat.
- 10. Voorkennis en vaardigheden: ontwerp waar nodig een voortraject, zowel voor vakkennis als voor reflecteren, probleemanalyse, creatieve denktechnieken en coachingsvaardigheden van begeleiders.
- 11. Kracht en interesses als vertrekpunt: sluit aan bij wat mensen leuk vinden en goed kunnen, met neventaken, speciale projecten, uitwisselingen of jobcrafting, dwars door functies en locaties heen.
- 12. Uitdagende werkinhoud: bouw taken en verantwoordelijkheden geleidelijk op van eenvoudig naar complex, verhoog de autonomie naarmate iemand vakbekwamer wordt en zorg dat ook ervaren medewerkers uitgedaagd blijven. Zowel onder- als overbenutting kost motivatie.
- 13. Ruimte om te leren ook benutten: heb oog voor belemmeringen zoals werkdruk, angst voor fouten, weinig zelfvertrouwen en reacties van collega’s. Maak persoonlijke ontwikkeling een gezamenlijke verantwoordelijkheid van medewerker, manager, HR en roosteraar.
Conclusies van de onderzoekers
De meeste principes uit het beroepsonderwijs zijn herkenbaar voor medewerkers, maar moesten worden vertaald naar de taal en context van HR(D). Ze dekken het leren van medewerkers onvoldoende af: reactief en proactief leren, collectief leren in relatie tot team- en bedrijfsresultaten en de koppeling met werkprocessen vroegen om nieuwe principes.
De principes overstijgen een formeel leeraanbod en vragen om het inrichten van de hele werkomgeving op leren. De onderzoekers adviseren KPI’s te volgen op individueel en teamniveau (medewerkerstevredenheid, ziekteverzuim, werkprestaties, werkvermogen) en organisatieniveau (productiviteit, kwaliteit, innovativiteit), bijvoorbeeld met HR-analytics.
Beperkingen en vervolgonderzoek
- De principes zijn alleen getoetst op herkenbaarheid, niet op werkzaamheid.
- De toetsing vond plaats in enkele zorg- en welzijnsinstellingen, met het onderwijs als partner.
- Aanbevolen vervolgonderzoek: de relatie met zelfregulatie, eigen regie, proactief leer- en loopbaangedrag, leercultuur en innovativiteit; de relatie met uitkomsten als productiviteit, werkprestaties, verzuim, werkvermogen en werkzekerheid; en de vraag of medewerkers de principes zelf als passend en stimulerend ervaren.
Ook Interessante Document
Naar alle Document
Blijf op de hoogte
Laatste nieuws
Kalender
Downloads
Kennis
WORD LID
Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.
PUBLICEER
Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.

