Hoe overleef ik mijn baas? Omgaan met een narcistische leidinggevende

Je gaat het pas zien als je het doorhebt

Deze uitspraak van Johan Cruijf raakt de kern: een narcistische leidinggevende kan veel onrust en chaos veroorzaken in een bedrijfsomgeving en in jouw loopbaan, met alle gevolgen van dien. Annerieke Lulofs (HR Manager en coach) schreef er een boek over getiteld Hoe overleef ik mijn baas? Omgaan met een narcistische leidinggevende.

In haar loopbaan als HR Manager bij diverse organisaties kwam Annerieke diverse malen in aanraking met een leidinggevende waarvan zij dacht: er klopt iets niet. Het voelde als een mindfuck en duurde lang voordat zij zelf doorhad wat er aan de hand was. Zo werd zij onder druk gezet werd door haar leidinggevende om beslissingen te nemen waar zij niet achter stond en niet kon verantwoorden. Zij zegt hierover: ik voelde mij daar slecht over, maar tegelijkertijd fascineerde het mij hoe mijn baas het voor elkaar kreeg om mij iets tegen mijn zin te laten doen. Het was een strijd tussen mijn loyaliteit en integriteit. Toen ik hierachter kwam wilde ik graag een praktisch handboek schrijven met tips en opdrachten voor medewerkers met een narcistische leidinggevende. Want kennis is macht en helpt je om te begrijpen welk gedrag jouw leidinggevende vertoont. Aan de buitenkant is dat charme, overtuigingskracht, succes. Maar daaronder schuilt een sterke drang naar macht en controle, gebrek aan empathie en zelfvertrouwen, angstig en ongeremd gedrag.

Een praktisch handboek dat een lastig onderwerp bespreekbaar maakt

Over narcisme op de werkvloer wordt niet veel gesproken. Het is een lastig onderwerp dat vaak gepaard gaat met schaamte en taboe. Want de medewerker denkt al snel: ligt dit aan mij? Het boek helpt om inzicht te krijgen in het gedrag van de narcistische leidinggevende, hoe jij hiermee om kunt gaan en wat het effect op de organisatie is.

Is iedereen een narcist?

Narcisme kent veel verschillende uitingen en niemand is 100 procent een narcist. Volgens het handboek voor psychische stoornissen (de DSM-V) bestaat deze persoonlijkheidsstoornis uit negen kenmerken, die alleen door een expert gediagnosticeerd kunnen worden. Iemand te pas of te onpas een narcist noemen om hem te framen of labelen lijkt tegenwoordig heel hip maar is onverstandig. Je herkent een narcistische leidinggevende aan zijn overdreven gevoel van eigen belangrijkheid en weinig inlevingsvermogen. Hij kan je in eerste instantie overmatig veel aandacht geven. Deze ‘’lovebombing’’ is eigenlijk te intiem of vertrouwelijk voor een werkrelatie. Ook heerst er een onveilige werksfeer, er wordt veel geroddeld en collega’s vertrouwen elkaar niet omdat ze door jouw baas tegen elkaar opgezet worden zonder dat zij dit weten. Er is kans op een toename van het aantal vertrouwenskwesties in een team met een narcistische leidinggevende, op hoger ziekteverzuim en een groter verloop van medewerkers. Dit zijn signalen waarop gelet kan worden door het hogere management, de Human Resourceafdeling of door de Ondernemingsraad.

Wat is een goed advies aan een medewerker met een narcistische leidinggevende?

Je eerste reactie kan zijn: wegwezen! Maar dat kan niet altijd. Bijvoorbeeld als je kostwinner bent of net een mooie carrièrestap gemaakt hebt. Of omdat jij dan het gevoel hebt dat jouw narcistische leidinggevende zo aan het langste eind trekt. Win informatie in, leg relevante feiten vast en zoek hulp. Dat kan bij een vertrouwenspersoon, HR, de OR of een externe coach. Blijf goed voor jezelf zorgen.

Je baas feedback geven of confronteren heeft geen zin: kritiek tast zijn geloofwaardigheid aan. Binnen de kortste keren zit je in het vijandige kamp en maakt hij je werkleven zuur. Het helpt om je grenzen te bewaken als een bok op de haverkist.

Wat zijn de meest opvallende inzichten over narcisme op de werkvloer

Narcisme is een hot topic! Door maatschappelijke ontwikkelingen (de economische ontwikkeling, toegenomen individualisme, zelfdiagnostisering, de rol van social media, de invloed van narcistische leiders en de toegenomen aandacht voor grensoverschrijdend gedrag en sociale veiligheid) staat het onderwerp in de actualiteit. Niet alleen in de maatschappij, maar ook in organisaties. Bijvoorbeeld ten aanzien van verloop en verzuim van medewerkers en grensoverschrijdend gedrag van leidinggevenden.

Daarnaast: let specifiek op vrouwelijk narcisme, dat subtieler is en daarom minder snel herkend wordt. Waar mannen vaker openlijk dominant zijn, gebruiken vrouwen relationele tactieken zoals charme, slachtoffergedrag. Of passieve agressie zoals roddelen, negeren en uitsluiten. Stereotypering zorgt er vaak nog voor dat het gebrek aan inlevingsvermogen en de subtiele manier van manipulatie van vrouwelijke narcisten langer verborgen.

Verder is de kernboodschap: je kunt je narcistische baas niet veranderen. Het is verstandiger om voor jezelf te bedenken wat je met dit inzicht wil doen en goed voor jezelf te zorgen. Zoek steun bij mensen die je vertrouwt: een vriend, een coach of een vertrouwenspersoon. Het doel is om zelf ‘narcismebestendig’ te worden. In het boek vind je praktische tips en oefeningen om je eigen grenzen te bewaken en je veerkracht te vergroten, zodat je van een ‘overlever’ weer iemand wordt die in zijn eigen kracht staat.

Voor wie is het boek bestemd?

Narcisten zul je blijven aantreffen in de top van organisaties: in de politiek, het bedrijfsleven, zorginstellingen, de politie, universiteiten, de tv- of theaterwereld-overal waar hiërarchie en grotere machtsverhoudingen zijn. Dit boek helpt te begrijpen wat narcisme op het werk met je kan doen, hoe je je ertegen kan beschermen en het jezelf minder aanrekent.

Het is ook goed bruikbaar voor HR professionals, leidinggevenden, vertrouwenspersonen, OR leden en bestuurders: iedereen die in een organisatie een rol speelt bij het zorgen voor sociale veiligheid op de werkvloer.

HR houdt organisatiebreed regie op verzuim en verloop binnen een organisatie: dit zijn belangrijke indicatoren van een (on-)gezonde werksfeer. Ook is HR een aanspreekpunt bij vertrouwenskwesties; een toename hiervan kan duiden op een onveilige werksfeer. Op basis van een medewerkerstevredenheidsonderzoek kunnen specifieke onderwerpen (zoals werknemerstevredenheid en werksfeer) gemeten worden.

Conform de WOR (Wet op de Ondernemingsraad) zijn organisaties met meer dan vijftig medewerkers verplicht personeelsbeleid te formuleren waarvan het integriteitsbeleid deel uitmaakt. Dit integriteitsbeleid omvat de klokkenluidersregeling en de rol en het proces mbt. de inzet van de (in- en/of externe) vertrouwenspersoon. Beleid waarop teruggevallen kan worden in geval van grensoverschrijdend gedrag binnen de organisatie, veroorzaakt door een narcistische leidinggevende.

Gen Z

Let op Gen Z! Zij zijn meer gefocust op gelijkheid en sociale rechtvaardigheid en zullen eerder reageren op signalen van narcisme in de organisatie en deze aanhangig maken. Een open dialoog, het geven en ontvangen van feedback en verbinding zijn daarbij belangrijk: iets wat een narcistische leidinggevende niet relevant vindt. Gen Z verdient daarom onze specifieke aandacht.

Koop ‘Hoe overleef ik mijn baas’ hier!