Tags: AI, AI Act, AI en werk, kwaliteit van werk, Medezeggenschap

AI en werk: de gevolgen zijn een keuze, zegt de SER

De SER over AI op de werkvloer: geen wondermiddel en geen onvermijdelijk lot. Of AI het werk beter maakt, hangt af van de keuzes die werkgevers en medewerkers samen maken.

Hoe verandert kunstmatige intelligentie het werk in Nederland, en wat moeten werkgevers, werknemers en overheid daarmee? Die vraag legde het kabinet begin 2024 bij de Sociaal-Economische Raad neer. In mei 2025 kwam het antwoord: het advies AI en werk. Samen naar een werkende toekomst met AI.

De SER doet daarin bewust geen voorspellingen. De boodschap is nuchterder en daardoor bruikbaarder: de gevolgen van AI liggen niet vast. Ze hangen af van de keuzes die organisaties nu maken, bij de aanschaf, de inrichting en de invoering. En dat zijn voor een groot deel HR-keuzes.

Drie vragen die het advies beantwoordt

1. Maakt AI ons productiever?
Op losse taken wel, soms fors. Onderzoek laat tijdwinsten zien van 14 tot ruim 55 procent. Maar een functie bestaat uit veel taken, en AI brengt ook nieuw werk mee, zoals het controleren van de uitkomsten. Op het niveau van de hele organisatie of de economie is de winst daarom kleiner en vooral nog onzeker.

2. Wordt het werk er beter of slechter van?
Allebei kan. AI die medewerkers ondersteunt, pakt meestal positief uit voor autonomie en vakmanschap. AI die vooral controleert en aanstuurt, verhoogt juist vaak de werkdruk en stress. Het doel waarvoor je AI inzet, bepaalt dus grotendeels het effect.

3. Wat kost het aan banen en inkomen?
Dat is nog niet te zeggen. AI neemt werk over, maakt mensen productiever en schept nieuw werk. Welk effect wint, verschilt per sector en beroep. Zeker is wel dat er verschuivingen komen en dat groepen mensen ander werk zullen moeten vinden.

De belangrijkste cijfers

  • 23% van de Nederlandse bedrijven (10+ werkzame personen) gebruikte in 2024 AI, tegen 13% in 2021
  • 60% van de AWVN-leden was in 2024 op een of andere manier met AI bezig, nog eens 23% was het van plan
  • Belangrijkste motief: efficiëntie (88%), gevolgd door kwaliteit (57%)
  • Tijdwinst op afzonderlijke taken: 14% bij callcentermedewerkers, 25% bij consultants, ruim 55% bij programmeurs
  • 28% van de werknemers ervoer in 2022 meer controle op hun werk door nieuwe technologie
  • Bij ongeveer 1 op de 10 bedrijven beoordelen of selecteren algoritmes sollicitanten
  • 266 AI-toepassingen bij de overheid in 2023, tegen 75 in 2019
  • Schattingen van de extra productiviteitsgroei door AI lopen uiteen van 0,1 tot ruim 2,5 procentpunt per jaar

Geen wondermiddel, wel een keuze

De SER kijkt naar AI als systeemtechnologie, net als eerder de stoommachine, elektriciteit en de computer. Zulke technologie verandert de samenleving pas echt als werkprocessen, vaardigheden en regels zich eromheen hebben gevormd. Dat kost jaren.

Volgens de raad is de richting van die verandering niet onvermijdelijk. Veel risico’s zitten niet in de technologie zelf, maar in menselijke keuzes. Een selectiesysteem dat is getraind op historische data, kiest bijvoorbeeld al snel vaker mannen, omdat er meer mannen in die data zitten. Dezelfde technologie kan, goed ingezet, zulke vooringenomenheid juist zichtbaar maken.

Waarom productiviteit tegenvalt

Het advies is eerlijk over wat de SER de ironie van automatisering noemt. AI kan extra tijd en geld kosten. Het werk verschuift van maken naar controleren, prompts schrijven en output bijwerken. Suggesties van AI kunnen afleiden, en vaak worden juist de eenvoudige taken geautomatiseerd terwijl de lastige achterblijven.

Daarnaast blijft de winst uit als de organisatie er niet klaar voor is. Medewerkers zijn onvoldoende getraind, processen zijn niet aangepast of de toepassing sluit slecht aan op bestaande systemen. Opvallend is ook dat AI vaak het meeste oplevert voor minder ervaren medewerkers. Dat heeft gevolgen voor hoe je inwerkt en opleidt.

Kwaliteit van werk als toetssteen

De SER noemt drie routes waarlangs AI de kwaliteit van werk raakt. Ten eerste het takenpakket van de individuele medewerker. Ten tweede de processen en structuur van teams en afdelingen. En ten derde algoritmisch management: het automatiseren van taken als aansturen, beoordelen en controleren.

Wie AI invoert, moet volgens de raad letten op zeven aspecten: competenties, autonomie, sociale relaties, controle, werkintensiteit, werkstress en eerlijke behandeling. Dat geldt zeker voor werving, selectie en beoordeling. Die toepassingen vallen onder de AI-verordening al snel in de hoogrisicocategorie, en emotieherkenning op de werkvloer is sinds februari 2025 verboden.

De vier hoofdaanbevelingen

1. Investeer in AI-innovatie en -adoptie. Overheid en bedrijfsleven moeten samen meer investeren, met een doel van 3 procent van het bbp voor onderzoek en ontwikkeling. Het mkb, waar AI nog weinig wordt gebruikt, verdient praktische hulp bij de eerste stappen, via een netwerk van platforms voor digitale innovatie.

2. Zet waardig werk centraal. Betrek medewerkers tijdig en echt, en kijk vooraf naar de gevolgen voor de kwaliteit van werk. Regel de menselijke tussenkomst zorgvuldig: wie AI-uitkomsten controleert, heeft kennis, tijd, gezag en bescherming nodig. En iedereen die door een AI-besluit wordt geraakt, moet een klacht kunnen indienen.

3. Blijf samen leren en ontwikkelen. Werkgevers hebben een initiërende verantwoordelijkheid om passend scholingsaanbod te organiseren. Het gaat daarbij niet alleen om digitale vaardigheden, maar ook om samenwerken, kritisch denken en problemen oplossen. De SER bespreekt de ontwikkelingen voortaan jaarlijks.

4. Anticipeer op verdelingseffecten. De overheid moet onderzoeken of sociale zekerheid en belastingstelsel bestand zijn tegen een schok in bepaalde beroepen. Werkgevers en sociale partners zorgen ervoor dat de baten van AI ook bij werknemers terechtkomen, in tijd of in geld.

Wat betekent dit voor HR?

Het advies legt veel neer bij de werkvloer. Een AI-toepassing die medewerkers niet vertrouwen of niet kunnen gebruiken, levert simpelweg niets op. Daarmee wordt AI-invoering een HR-vraagstuk, niet alleen een IT-project. Concreet:

  • Bepaal eerst het doel. Wil je taken automatiseren of mensen ondersteunen? Dat verschil bepaalt grotendeels wat AI met het werk doet.
  • Betrek medewerkers en de ondernemingsraad vroeg, en verder dan de wettelijke medezeggenschapsregels vragen.
  • Stel bij inkoop eisen aan data, uitlegbaarheid en wie toegang heeft tot de gegevens die het systeem verzamelt.
  • Organiseer training en ontwikkelpaden voordat functies veranderen, en erken de nieuwe vaardigheden die mensen opbouwen.
  • Zet AI op de cao-agenda, bijvoorbeeld voor afspraken over omscholing of een sociaal plan.

Hoe groot die opgave is, laten de nieuwste cijfers zien. Het AI-gebruik bij werkgevers verdubbelde in twee jaar, terwijl maar een derde van de werkgevers medewerkers ook bij besluiten betrekt.

Stand van zaken: dit is een advies, geen wetgeving. Op 6 november 2026 stuurde het kabinet zijn reactie naar de Tweede Kamer. Het onderschrijft de lijn van de SER en overweegt de WOR aan te passen, zodat strategische keuzes zoals de inzet van AI nadrukkelijk onder de ondernemingsraad vallen. Lees daarover AI en werk: kabinet wil OR eerder betrekken bij strategische AI-keuzes. De gebruikscijfers in het advies gaan over 2024; het AI-gebruik is inmiddels duidelijk hoger.

Conclusie

Het SER-advies AI en werk is geen technisch rapport, maar een pleidooi om de mens niet uit het oog te verliezen. AI kan helpen tegen krapte, werkdruk en achterblijvende productiviteit. Maar alleen als organisaties bewust kiezen hoe ze het inzetten, en medewerkers daar vanaf het begin bij betrekken.

Voor HR is dit een stevig fundament onder elk AI-beleid. Het geeft taal voor het gesprek met directie en ondernemingsraad, en een duidelijke checklist voor kwaliteit van werk. Met het kabinet dat de adviezen nu omarmt, is het ook een goede voorspelling van wat er op dit terrein nog gaat komen.

Alle kernbegrippen en details uit het advies

Over de bron

  • SER-advies 25/03, AI en werk. Samen naar een werkende toekomst met AI, mei 2025 (gepubliceerd 22 mei 2025). Gericht aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
  • Voorbereid door de SER-commissie Digitale transitie onder voorzitterschap van kroonlid Anna Gerbrandy. Voorwoord door SER-voorzitter Kim Putters.
  • Adviesaanvraag van het kabinet van 18 januari 2024, met drie vragen: productiviteit, kwaliteit van werk, en werkgelegenheid en inkomens(on)gelijkheid.
  • Bijna 160 pagina’s, met bijlagen over kwaliteit van werk, gesprekspartners en literatuur. Er is ook een korte publieksversie.
  • Benadering vanuit brede welvaart; tijdshorizon ongeveer tot 2040. De ecologische dimensie valt bewust buiten het advies.

Kernbegrippen

  • AI-systeem (OESO-definitie): een machinaal systeem dat uit input afleidt hoe het output genereert, zoals voorspellingen, inhoud, aanbevelingen of beslissingen. Dezelfde definitie ligt onder de Europese AI-verordening.
  • Systeemtechnologie: technologie die alomtegenwoordig is, in alle sectoren voorkomt, continu verbetert en nieuwe innovaties mogelijk maakt (term van de WRR).
  • Vijf soorten AI-toepassingen (WRR): voorspellende analyses, beeld, taal, spraak en robotica.
  • Verdringings-, productiviteits- en herplaatsingseffect: AI neemt werk over, maakt mensen productiever (augmentation) of schept nieuw werk. Het netto-effect op werkgelegenheid hangt af van welk effect overheerst.
  • Ironie van automatisering: automatisering met AI kan extra tijd en geld kosten, door controlewerk, nieuwe werkstappen, afleiding en het overblijven van alleen de moeilijkste taken.
  • Productiviteitsparadox: steeds meer AI-gebruik zonder dat de groei in de macrocijfers zichtbaar wordt. Eerder gezien bij elektriciteit en computers; complementaire investeringen in vaardigheden, processen en verdienmodellen kosten tijd.
  • Algoritmisch management: het gebruik van data en algoritmes om werknemers te controleren, te beoordelen en aan te sturen.
  • Menselijke tussenkomst: verplicht bij hoogrisico-AI (artikel 14 AI-verordening) en bij geautomatiseerde besluiten over mensen (artikel 22 AVG).
  • AMO-principe: technologie wordt pas goed gebruikt als medewerkers het kunnen (abilities), willen (motivation) en de ruimte krijgen (opportunity).
  • Aanpak Begeleidingsethiek: een dialoogmethode van ECP waarin alle betrokkenen effecten en waarden van een nieuwe toepassing bespreken en handelingsopties formuleren.

Risiconiveaus in de AI-verordening

  • Onaanvaardbaar risico: verboden, zoals social scoring en emotieherkenning op het werk en in het onderwijs (uitzonderingen voor medische of veiligheidsredenen).
  • Hoog risico: onder meer systemen voor werving en selectie, beoordeling, promotie en toegang tot onderwijs, uitkeringen en publieke diensten. Strenge eisen en CE-markering.
  • Beperkt risico: transparantieplicht, bijvoorbeeld voor chatbots en generatieve AI.
  • Laag risico: bijvoorbeeld spamfilters en aanbevelingssystemen.

Cijfers en voorbeelden

  • AI-gebruik bedrijven (CBS): 13% in 2021, 16% in 2022, 14% in 2023, 23% in 2024 (bedrijven met 10 of meer werkzame personen). Nederland ligt boven het EU-gemiddelde.
  • Soort AI (2024): text mining 14%, taalgeneratie 12%, spraakherkenning 6%, machinelearning 6%, robotondersteunde procesautomatisering 6%, beeldherkenning 4%, servicerobots of autonome voertuigen 2%.
  • Doel van gebruik (2024): marketing of verkoop 8%, administratieve processen 7%, onderzoek en innovatie 6%, ICT-beveiliging 5%, financieel beheer 5%, productie- of serviceprocessen 4%, logistiek 1%.
  • AWVN-enquête 2024: 60% bezig met AI, 23% van plan. Motieven: efficiëntie 88%, kwaliteit 57%, datagestuurde besluiten 34%, nieuwe producten of diensten 34%.
  • Overheid (TNO 2024): 266 AI-toepassingen, waarvan 105 bij gemeenten. Meest gebruikt: beeldherkenning (80) en spraak- en tekstherkenning (70).
  • Taakstudies: callcenter +14% afgehandelde cases per uur (Brynjolfsson e.a., 2023), consultants 25% sneller (Dell’Acqua e.a., 2023), programmeurs ruim 55% sneller (Peng e.a., 2023).
  • NEA 2022: 28% van de werknemers ervoer meer controle op het werk door nieuwe technologie; 29% zag veranderingen in de manier van toezicht.
  • Patentaanvragen AI: +718% tussen 2016 en 2022 (WIPO).
  • Praktijkvoorbeelden: sensoren en drones voor inspectie bij BAM, robots die producten naar orderpickers brengen bij Picnic, automatische gespreksverslagen in de klantenservice van Nationale-Nederlanden, skillsgerichte matching via CompetentNL bij UWV.

Aanbevelingen in detail

  • Innovatie en adoptie: gezamenlijk plan om investeringen in onderzoek en ontwikkeling naar 3% van het bbp te brengen; betere toegang tot durfkapitaal en een Europese AI-faciliteit voor start-ups en scale-ups; netwerk van platforms voor digitale innovatie voor het mkb; betere uitleg van regels zoals de AI-verordening; talent aantrekken en behouden.
  • Waardig werk: medewerkers en andere belanghebbenden tijdig betrekken; letten op competenties, autonomie, sociale relaties, controle, intensiteit, werkstress en eerlijke behandeling; menselijke tussenkomst zorgvuldig inrichten; klachtrecht voor wie geraakt wordt; training, nieuwe functies of omscholing; AI op de lijst van cao-bespreekpunten; naleving van AI-verordening, AVG en arbowetgeving met praktische tools.
  • Leren en ontwikkelen: werkgevers initiëren scholing, met hulp van branches, onderwijs en regionale Werkcentra; OCW verwerkt digitale vaardigheden in het onderwijs; overheid ondersteunt digitale basisvaardigheden met aandacht voor AI; nieuwe competenties herkennen en erkennen; kortcyclische monitoring, met een jaarlijkse bespreking door de SER.
  • Verdelingseffecten: scenariostudie naar de houdbaarheid van de sociale zekerheid bij een schok in bepaalde beroepen; onderzoek naar ongelijkheid tussen inkomen uit kapitaal en arbeid; aandacht voor de verantwoordelijkheid van werkgevers als systemen via updates veranderen; baten van AI eerlijk verdelen tussen werkgevers en werknemers.

Factoren die het effect van AI bepalen

  • Het doel van de inzet: automatiseren of ondersteunen.
  • Het soort AI en de eisen die je stelt bij ontwikkeling of inkoop (data, gebruiksvriendelijkheid, uitlegbaarheid, toegang tot gegevens).
  • De ruimte voor goede inpassing in processen en cultuur, ook tijdens en na de implementatie.
  • De mate waarin en het moment waarop medewerkers worden betrokken.

Beperkingen van de bron

  • Het advies voorspelt bewust niets; het onderzoek naar effecten van AI bestaat nog vaak uit kleinschalige studies.
  • Productiviteitscijfers gaan over afzonderlijke, vaak eenvoudige taken en zijn niet door te trekken naar hele functies of organisaties.
  • De gebruikscijfers zijn van 2024 en inmiddels verouderd.
  • Ecologische effecten en bredere maatschappelijke vraagstukken, zoals desinformatie, vallen buiten het advies.
Tags: AI, AI Act, AI en werk, kwaliteit van werk, Medezeggenschap
Ook Interessante Document

Blijf op de hoogte


Laatste nieuws

AI-agents doen steeds vaker het hele werk: HR moet in taken gaan denken
Wet loontransparantie later van kracht: zo benut HR het extra halfjaar
Betrokkenheid medewerkers op vijfjarig dieptepunt: de manager kraakt het eerst

Kalender

23
nov
HR Webinar Week
11
jan
Cursus Duurzame inzetbaarheid en vitaliteit binnen de organisatie
UTRECHT

Downloads

NEA 2025: burn-outklachten stijgen door, terwijl de rest van het werk stabiel blijft
Rapporten
Beleidsregels beoordelingskader poortwachter: wanneer heeft een werkgever genoeg gedaan?
Rapporten
Werkdruk is ook een veiligheidsrisico: wat het RIVM hoorde op de werkvloer van vier distributiecentra
Rapporten

WORD LID

Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.