Tags: mentale gezondheid, MKB, preventiemedewerker, psychosociale arbeidsbelasting, Werkstress

Werkstress in het mkb: drie treden naar een mentaal gezonder bedrijf

Trimbos-handreiking voor het mkb: met de mentale gezondheidsladder, een krachtenveld en een gespreksformulier pak je werkstress stap voor stap aan.

In een bedrijf met twintig of dertig medewerkers is er meestal geen HR-afdeling, geen vitaliteitsprogramma en geen tijd voor een uitgebreid onderzoek. Werkstress is er wel. En als één collega uitvalt, merkt het hele team dat de volgende ochtend al.

Het Trimbos-instituut maakte daarom een handreiking speciaal voor het mkb, in opdracht van Instituut GAK en samen met Vitaal Bedrijf. De inhoud komt uit internationale richtlijnen, maar vooral uit de praktijk: vier kennissessies met mkb-ondernemers in 2024 en gesprekken met onder meer bedrijfsartsen, accountants en interim-HR-managers.

Het resultaat is geen dik rapport, maar een werkboek van twintig pagina’s met invulvelden en afvinklijstjes. De boodschap is eenvoudig: begin klein, sluit aan bij wat er al is en doe het niet alleen.

De drie belangrijkste vragen

1. Voor wie is deze handreiking bedoeld?
Voor wie in een mkb-bedrijf met mentale gezondheid aan de slag gaat. Dat kan de eigenaar zijn, een leidinggevende, de preventiemedewerker of iemand met HR-taken. Hij is nadrukkelijk gemaakt voor bedrijven zonder (grote) HR-afdeling.

2. Waar begin je?
Waar het past. De handreiking bestaat uit drie onderdelen: een ladder om te bepalen waar je bedrijf staat, een krachtenveld met mensen die kunnen helpen en een gespreksformulier. De volgorde is vrij. Een eerste stap zetten is belangrijker dan het in één keer goed doen.

3. Waarom zou een kleine ondernemer hier tijd in steken?
Omdat verzuim in een klein team hard aankomt. Een dag verzuim kost minimaal 405 euro, vervanging nog niet meegerekend. Daar staat tegenover dat een klein bedrijf snel kan schakelen: beslissingen zijn sneller genomen dan in een grote organisatie.

De cijfers achter de handreiking

  • 34% van de werknemers noemde in 2022 werkdruk of werkstress als oorzaak van verzuim (NEA 2022)
  • € 405 kost een verzuimende medewerker minimaal per dag, exclusief vervanging (MKB Servicedesk en TNO)
  • 42% van de werknemers ervaart weinig autonomie, 26% heeft een conflict op het werk en 41% vindt maatregelen tegen werkstress nodig (TNO 2023)
  • 29% van de ondernemers zegt dat het personeelstekort de werkdruk verhoogt (CBS)
  • Elke euro die proactief en organisatiebreed in mentale gezondheid wordt gestoken, levert gemiddeld 6 keer zoveel op (Deloitte 2020)
  • Mensen die gelukkig zijn, zijn ongeveer 12% productiever (University of Warwick 2009)
  • Gebaseerd op 4 kennissessies met mkb-bedrijven (2024), interviews met experts en 6 (inter)nationale richtlijnen en leidraden

“Ik ben geen maatschappelijk werker”

De handreiking begint bij de drempels die ondernemers zelf noemden. Werkstress hoort er nu eenmaal bij. Medewerkers willen toch niet over hun privésituatie praten. We zijn veel te druk om dit er ook nog bij te doen. En: als leidinggevende ben ik niet opgeleid om over gevoelens te praten.

Trimbos neemt die bezwaren serieus en haalt ze niet weg met een moreel appel. Je hoeft geen hulpverlener te worden en je hoeft geen compleet beleid op te zetten. Een eerste stap kan zo klein zijn als over de werkvloer lopen en vragen: wat geeft jou energie in je werk? Of: heb je aan het eind van de dag nog energie over voor thuis?

Die tweede vraag is minder onschuldig dan hij klinkt. Een hoge herstelbehoefte is een sterke voorspeller van verminderd welzijn, uitval door ziekte en personeelsverloop.

De ladder: drie treden naar een mentaal gezonder bedrijf

De mentale gezondheidsladder laat in één oogopslag zien waar een bedrijf staat. Bij elke trede horen drie bouwstenen, met concrete acties en verwijzingen naar gratis hulpmiddelen.

Startend. Het bedrijf komt in actie als iemand uitvalt, maar weet nog niet goed hoe het verder moet. Acties richten zich op de individuele medewerker. De bouwstenen: breng in kaart welke kennis, tijd en budget nodig zijn, gebruik wat er al is (RI&E, medewerkersonderzoek, verzuim- en verloopcijfers) en ga met collega’s in gesprek. Koppel de bevindingen anoniem terug aan de directie.

Gevorderd. Mentale gezondheid krijgt aandacht en er wordt op teamniveau geëxperimenteerd. Nu gaat het om het krachtenveld verkennen, leidinggevenden en collega’s leren om signalen op tijd op te pikken en het draagvlak vergroten. Een werkgroep of een paar ambassadeurs kan daarbij helpen.

Expert. Het onderwerp staat hoog op de agenda en de aanpak geldt voor het hele bedrijf, maar het effect op lange termijn blijft achter. Op deze trede komt de vraag of het werk zelf anders moet: anders plannen of verdelen, productiedoelen bijstellen, extra personeel aannemen. Daarnaast gaat het om voorbeeldgedrag, een vaste plek om werkdruk te bespreken en een jaarlijkse evaluatie.

Die opbouw is eerlijk. Structurele werkstress los je niet op met een mindfulnesstraining. Wie verder wil komen, moet uiteindelijk naar de organisatie van het werk kijken.

Je hoeft het niet alleen te doen

Het tweede onderdeel is het krachtenveld: een overzicht van wie er binnen en buiten het bedrijf kan helpen. Dat begint bij de arbo-kerndeskundigen. De bedrijfsarts kent het verzuim en houdt een preventief spreekuur waar medewerkers anoniem terechtkunnen. Een A&O-deskundige kan de mentale gezondheid in de hele organisatie onderzoeken.

Binnen het bedrijf noemt de handreiking de eigenaar of directeur, die eindverantwoordelijk is, leidinggevenden, collega’s, de medewerker met HR-taken en de OR of PVT. Die laatste heeft instemmingsrecht op regelingen over arbeidsomstandigheden, dus vroeg betrekken loont.

Buiten de deur liggen meer mogelijkheden dan veel ondernemers denken. Brancheorganisaties en arbocatalogi hebben vaak gratis tools, zorgverzekeraars bieden preventieservices aan en in verschillende regio’s bestaan netwerken speciaal voor het mkb. Ook intervisie met andere ondernemers uit de buurt wordt genoemd.

Wie wil nagaan welke van deze rollen wettelijk verplicht zijn, zoals de preventiemedewerker en het contract met een bedrijfsarts, vindt een overzicht in Arbowet voor HR: 6 verplichtingen van RI&E tot vertrouwenspersoon.

Het gesprek in drie stappen

Het derde onderdeel is een gespreksformulier voor leidinggevenden. De eerste stap is signaleren: let op veranderingen in gedrag en schrijf zo objectief mogelijk op wat je ziet. Het formulier onderscheidt mentale signalen (sneller geïrriteerd, concentratieproblemen), lichamelijke signalen (moe, vaker kort ziek) en signalen in het functioneren (meer fouten, afspraken niet nakomen).

De tweede stap is het gesprek zelf. Deel wat je hebt gezien en stel open vragen, ook als je denkt te weten wat er speelt. Het formulier geeft voorbeelden van goede vragen, en ook van vragen die je beter niet stelt, zoals “volgens mij moet jij naar een coach”.

De derde stap is actie, met afspraken voor zowel het bedrijf als de medewerker. Denk aan tijdelijk andere taken, flexibelere werktijden of coaching. De oplossing hoeft niet in één gesprek gevonden te worden. Een vervolgafspraak is vaak verstandiger.

Dat signalen er meestal al lang zijn voordat iemand zich ziek meldt, beschrijft ook het artikel Verzuim begint niet op de ziekmelding.

Wat betekent dit voor HR?

Voor HR-professionals die mkb-bedrijven ondersteunen, als interim, adviseur of via een regionale HR-dienst, is dit een kant-en-klaar instrument. De ladder werkt goed als startpunt van een eerste gesprek met een ondernemer: waar staan jullie, en wat is de eerstvolgende stap?

Ook in grotere organisaties is de handreiking bruikbaar, bijvoorbeeld per vestiging of afdeling. Het gespreksformulier past goed in een training voor leidinggevenden die het lastig vinden om over werkstress te beginnen.

Houd wel de rolverdeling scherp. De lijst met signalen is een hulpmiddel om een gesprek te openen, geen diagnose-instrument. Bij aanhoudende klachten hoort de bedrijfsarts erbij, en zo presenteert de handreiking het ook.

Conclusie

Deze handreiking doet wat veel beleidsstukken niet doen: hij gaat uit van de werkelijkheid van een klein bedrijf. Weinig tijd, geen HR-afdeling en een cultuur waarin je niet vanzelf over stress praat.

Juist daardoor is hij geloofwaardig. Je hoeft niet bovenaan de ladder te beginnen. Wie vandaag de verzuimcijfers naast de RI&E legt en één goed gesprek voert, heeft al een trede gezet.

Werkt je organisatie met fysiek werk, zoals in de logistiek of productie? Dan is werkstress ook een veiligheidsvraagstuk. Het RIVM onderzocht dat verband in Werkdruk is ook een veiligheidsrisico: wat het RIVM hoorde op de werkvloer van vier distributiecentra.

Let op: de cijfers in de handreiking komen uit andere bronnen en lopen van 2009 tot 2023. Voor actuele landelijke cijfers over werkstress en psychosociale arbeidsbelasting kun je beter de nieuwste NEA of Arbobalans van TNO raadplegen. Ook de vele doorverwijzingen naar externe websites kunnen inmiddels gewijzigd zijn.
Alle kernbegrippen en details uit de handreiking

Over de bron

  • Titel: ‘Mentale gezondheid in het MKB’ (ondertitel: ‘Bouwen aan mentale gezondheid! Zet eenvoudig stappen om de mentale gezondheid in jouw MKB-bedrijf te verbeteren’), Trimbos-instituut, Utrecht, 2024. Artikelnummer TRI-61-008, gratis te downloaden via de webwinkel van Trimbos.
  • Auteurs: Nadine Muller, Stephanie Leone, Faith Thompson, Marion van den Wittenboer, Laura Shields-Zeeman, Ludeke van der Es en Margriet Formanoy.
  • Opdrachtgever en financiering: Instituut GAK. In samenwerking met Vitaal Bedrijf (onderdeel van stichting Nederland Onderneemt Maatschappelijk!).
  • Begeleidingscommissie: Vitaal Bedrijf, NVAB (Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde) en Amsterdam UMC.
  • Vorm: interactief werkboek van circa twintig pagina’s met afvinklijsten, invulvelden en uitspraken van deelnemers aan de kennissessies.

Hoe de handreiking tot stand kwam

  • Richtlijnen: WHO-richtlijn mental health at work (2022), NICE Mental wellbeing at work (2022), de Canadese norm voor psychologische gezondheid en veiligheid op het werk (2013), het raamwerk van de Amerikaanse Surgeon General (2022), Martin en LaMontagne over een integrale aanpak in het mkb (2018), en de Trimbos-leidraden over zorgmedewerkers (2021) en een organisatiebrede aanpak (2024).
  • Nationale websites: onder meer Arboportaal, rie.nl, TNO, NVAB, zelfinspectie.nl, Vitaal Bedrijf en MKB-Nederland.
  • Praktijk: vier kennissessies in 2024 rond de vraag waar mkb-bedrijven tegenaan lopen bij de aanpak van werkstress, plus interviews met onder meer een bedrijfsarts, fysiotherapeut, interim-HR-manager, accountant, leefstijlcoach en vitaliteitscoach.
  • Meegelezen door beleidsmakers, bedrijfsartsen, HR-managers, leidinggevenden, preventiemedewerkers, A&O-psychologen, A&O-deskundigen en mkb-directeuren.

Kernbegrippen

  • Mentale gezondheidsladder: model met drie niveaus (startend, gevorderd, expert) waarmee een bedrijf bepaalt waar het staat. Per niveau drie bouwstenen met uitleg, tools en ruimte voor een eigen plan.
  • Krachtenveld: overzicht van mensen en partijen binnen en buiten het bedrijf die kunnen helpen: arbo-kerndeskundigen, collega’s en externe hulpbronnen.
  • Gespreksformulier: hulpmiddel in drie stappen (signaleren, bespreekbaar maken, actie) voor een één-op-ééngesprek over werkstress.
  • Preventiemedewerker: iedere werkgever moet minstens één medewerker aanwijzen die helpt een gezonde en veilige werkomgeving te creëren. In bedrijven met maximaal 25 medewerkers kan dat de eigenaar zelf zijn.
  • Psychosociale arbeidsbelasting (PSA): alle factoren in het werk die stress kunnen veroorzaken.
  • RI&E: risico-inventarisatie en -evaluatie. Arbo-kerndeskundigen mogen de RI&E toetsen; bij een verhoogd PSA-risico schakelen arbeidshygiënist of veiligheidskundige een A&O-deskundige of bedrijfsarts in.
  • Herstelbehoefte: de mate waarin iemand na het werk tijd nodig heeft om bij te komen. Een hoge herstelbehoefte voorspelt verminderd welzijn, ziekteverzuim en verloop.
  • Preventief (open) spreekuur: medewerkers hebben het recht om anoniem bij de bedrijfsarts langs te gaan, ook zonder ziekmelding.
  • De handreiking gebruikt werkstress en mentale gezondheid bewust door elkaar en meldt dat zelf in een disclaimer.

De ladder in detail

  • Startend niveau (acties vooral op individueel niveau): 1) breng in kaart wat nodig is aan kennis, vaardigheden, tijd en budget en stem af met de directie, die eindverantwoordelijk is; 2) sluit aan bij wat er al is, zoals RI&E, MTO, verzuimcijfers en personeelsverloop; 3) ga in gesprek met collega’s en koppel anoniem terug aan de directie. Tools: zelfinspectie-tool van de Nederlandse Arbeidsinspectie, MKB Preventietool van het RIVM, kennisbank van InPreventie, Werkdruk Wegwijzer van TNO (vijfstappenplan), koerskaarten voor groepsgesprekken.
  • Gevorderd niveau (acties vooral op teamniveau): 1) verdiep je in het krachtenveld en ga met alle lagen in gesprek; 2) versterk kennis en vaardigheden om tijdig te signaleren, bijvoorbeeld met een training, voorlichting over rust, slaap en herstel of een stilteruimte; 3) vergroot het draagvlak, bijvoorbeeld met een werkgroep of ambassadeurs. Tools: Chrodis Toolkit voor werkgevers, mindfulnesstrainingen via zorgverzekeraars, MKB Preventietool (ambassadeurs), werksessie en draaiboek uit de Werkdruk Wegwijzer.
  • Expert niveau (acties op bedrijfsniveau): 1) verdiep je in de organisatie van het werk: anders organiseren, plannen of verdelen, productiedoelen bijstellen, meer personeel, taakroulatie, flexibele werkuren, gezond roosteren; 2) zorg voor een mentaal gezonde omgeving met voorbeeldgedrag van leidinggevenden, een overlegstructuur over werkdruk en toolboxmeetings (de bouwsector heeft er een over werkstress); 3) evalueer regelmatig, bijvoorbeeld jaarlijks, en borg het beleid met een vitaliteitsweek of preventie als vast onderwerp in functioneringsgesprekken.

Het krachtenveld in detail

  • Arbo-kerndeskundigen: bedrijfsarts (inzicht in verzuim, advies over preventie, open spreekuur), A&O-deskundige (onderzoekt en verbetert de mentale gezondheid in de hele organisatie, van werkvloer tot directie), arbeidshygiënist en veiligheidskundige (vooral fysieke veiligheid). Het raadplegen van een deskundige levert volgens de handreiking het meest op als dat preventief gebeurt.
  • Intern: collega’s (welke problemen komen vaker voor?), HR of P&O (verzuim, verloop, exitgesprekken, MTO), leidinggevenden (wat hebben zij nodig?), eigenaar of directeur (eindverantwoordelijk, tijd en middelen), OR of PVT (instemmingsrecht op arboregelingen).
  • Extern: brancheorganisaties en arbocatalogi, zorgverzekeraars, aanbieders van interventies (A&O-psycholoog, bedrijfsmaatschappelijk werker, coach), regionale samenwerkingen (bijvoorbeeld Vitaal Limburg, VNO-NCW Brabant Zeeland, Vitaal Ondernemend NN, een gedeelde HR-dienst in de Achterhoek) en andere mkb-bedrijven, bijvoorbeeld voor intervisie.
  • Uitgangspunt: verdiep je ook in het verplichte contract met de arbodienst of bedrijfsarts en ga daarover het gesprek aan.

Het gespreksformulier in detail

  • Stap 1, signaleren. Mentaal: concentratieproblemen, sneller geïrriteerd, traag of rusteloos, chaotisch of vergeetachtig. Lichamelijk: moe, klaagt meer over pijn, minder verzorgd uiterlijk, vaker (kort) ziek. Functioneren: nergens zin in, meer fouten, afspraken niet nakomen, vaak te laat. Noteer zo objectief mogelijk wat je hebt waargenomen.
  • Stap 2, bespreekbaar maken. Plan een afspraak, bereid je voor en deel je observaties. Voorbeeldvragen: hoe gaat het, wat geeft jou energie in je werk, in hoeverre kun je je werk zelf indelen, in hoeverre voel je steun van collega’s en leidinggevende. Te vermijden: suggestieve of verwijtende vragen, zoals iemand direct naar een coach verwijzen of vragen of iemand er ‘nog steeds’ last van heeft. Blijf nieuwsgierig, ook als je denkt te weten wat er speelt.
  • Stap 3, actie. Vaak heeft de medewerker zelf al ideeën. Voorbeelden: tijdelijk andere taken, flexibiliteit in werktijden, training of coaching. Leg vast welke acties bij het bedrijf liggen, welke bij de medewerker en wanneer je elkaar weer spreekt.

Aanvullende bronnen die de handreiking noemt

  • MKB Preventietool (RIVM), met vijf fasen: risico’s in kaart brengen, maatregelen kiezen, plannen, invoeren, evalueren.
  • Vitaal Bedrijf (oriëntatiescan en vitaliteitspartners), RI&E-routeplanner, arbocatalogi via Arboportaal.
  • NVAB-richtlijnen, waaronder de richtlijn werk-privébalans (2023); Volandis over mentale belasting in de bouw.
  • TNO Werkdruk Wegwijzer: herkennen van signalen, oorzaken bepalen, oplossingen verzamelen, acties kiezen en uitzetten, evalueren.
  • Trimbos-leidraad voor een organisatiebrede aanpak van mentale gezondheid op het werk (bedoeld voor arboprofessionals); handreiking ‘Blijven werken met psychische klachten’ van Tranzo (Tilburg University) en HAN.
  • Trimbos-materiaal over alcohol-, drugs- en medicijnbeleid (ADM-beleid) en Mentaal Vitaal, met een informatielijn via telefoon, chat of mail.

Beperkingen van de bron

  • Het is een praktische handreiking, geen effectonderzoek. De aanpak is gebaseerd op richtlijnen en praktijkervaring, maar niet zelf geëvalueerd.
  • De cijfers zijn overgenomen uit andere bronnen (NEA 2022, TNO 2023, CBS, Deloitte 2020, University of Warwick 2009, MKB Servicedesk) en zijn deels gedateerd.
  • Begrippen als werkstress, mentale gezondheid en vitaliteit worden door elkaar gebruikt.
  • Veel verwijzingen gaan naar externe websites; Trimbos geeft zelf aan niet in te staan voor wijzigingen daarin.
Tags: mentale gezondheid, MKB, preventiemedewerker, psychosociale arbeidsbelasting, Werkstress
Ook Interessante Document

Blijf op de hoogte


Laatste nieuws

AI-agents doen steeds vaker het hele werk: HR moet in taken gaan denken
Wet loontransparantie later van kracht: zo benut HR het extra halfjaar
Betrokkenheid medewerkers op vijfjarig dieptepunt: de manager kraakt het eerst

Kalender

23
nov
HR Webinar Week
11
jan
Cursus Duurzame inzetbaarheid en vitaliteit binnen de organisatie
UTRECHT

Downloads

Beleidsregels beoordelingskader poortwachter: wanneer heeft een werkgever genoeg gedaan?
Rapporten
Werkdruk is ook een veiligheidsrisico: wat het RIVM hoorde op de werkvloer van vier distributiecentra
Rapporten
Leven lang ontwikkelen: 92 procent van het leren gebeurt gewoon in het werk
Rapporten

WORD LID

Met HRcommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van HRcommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.