Eerste Hulp bij Onzekerheid: denken

3 tools om anders te leren denken over risico’s

‘Ik wou dat ik precies wist wat eraan komt.’

Die gedachte had ik aan de rand van het zwembad, terwijl mijn zoontje met zijn kikkervoeten de schoolslag onder de knie probeerde te krijgen. Ik had een prachtig recordjaar achter de rug en voor het nieuwe jaar had ik meer offertes de deur uit dan ooit. Toch voelde ik vooral… onrust. Want ook al wees alles erop dat dit opnieuw een topjaar kon worden, het kon ook zomaar tegenvallen.

Onzekerheid doet rare dingen met ons brein

Zelfs als alles erop wijst dat er kansen voor het oprapen liggen, verlangen we naar zekerheid. Naar controle. Naar iets dat we kennen, zelfs als het middelmatig is. Sterker nog, mijn tweede gedachte over de misschien-offertes somt dat prima op: ‘Als ik nu kon kiezen, zou ik liever een paar mooie opdrachten laten schieten in ruil voor meer rust en planningszekerheid.’

Wat gebeurt er precies in ons hoofd, hart en gedrag onder druk van het onbekende? In dit artikel deel ik de eerste van drie psychologische invalshoeken met praktische tools om je persoonlijke EHBO-kit te vullen. Je staat namelijk veel sterker wanneer je onzekerheid beter kunt verdragen (of zelfs omarmen).

Doorzie je brein en denk in mogelijkheden

Wat we niet kennen, voelt intuïtief onveilig. Dat is evolutionair logisch: overleven betekende vroeger vooral dat we negatieve signalen snel herkenden. Deze negativiteitsbias — de neiging om negatieve informatie en ervaringen zwaarder te laten wegen — maakt ons hypergevoelig voor risico’s. Voeg daar verliesaversie aan toe (verlies voelt twee keer pijnlijker dan dat winst prettig voelt) en je snapt waarom we liever blijven hangen in het bekende (zelfs het onbeminde).¹

Een treffend historisch voorbeeld: tijdens de Tweede Wereldoorlog kregen mensen in de buitenwijken van Londen meer stressgerelateerde maagzweren dan degenen in het centrum. Waarom? De centrale bewoners verwachtten bombardementen, konden zich voorbereiden en brachten de nachten vaak daadwerkelijk door in schuilkelders. In de buitenwijken hing het gevaar continu in de lucht: onvoorspelbaar en grillig. ² Onzekerheid bleek belastender dan het gevaar zelf.

En toch: onzekerheid biedt mogelijkheden. Creatieve topteams in de gastronomie bleken juist méér onzekerheid in te bouwen om innovatie te stimuleren.³ En zoals Movir-CEO Maurick Schellekens zegt in Zo krijg je iedereen mee⁴: ‘Een gezonde status van chaos is alleen maar goed. Laat mensen bewust even hun weg vinden.’

Tool 1 – Frame vijf keer positief

Een eenvoudige techniek: som (liefst minimaal vijf) voordelen of positieve uitkomsten op van een onzekere situatie. Toen ik bij het zwembad piekerde over alle openstaande offertes, voelde het onrustig. Niet omdat het te veel was, maar omdat er nog weinig concreet was. Veelbelovend, maar onzeker, en daardoor mistig. Maar toen ik mijn lijst maakte, werd het helderder:

1. Kiezen uit de leukste trajecten
2. Tijd om mijn boek in de spotlights te zetten
3. Ruimte om nieuwe artikelen te schrijven
4. Meer flexibiliteit
5. En – ironisch genoeg – zelf weer wekelijks zwemmen.

Na het opsommen van voordelen kon ik meer genieten van mijn onzekere orderportefeuille.

Tool 2 – Maak een mentale tijdsreis

Ons brein maakt vaak rampenscenario’s van iets wat (nog) niet is gebeurd. We overschatten hoe slecht we ons zullen voelen — en hoe lang. Psychologen noemen dit een affectieve voorspellingsfout (zie kader).

De oplossing? We kunnen onszelf trainen in temporal distancing, waarmee we tijdelijk afstand nemen tot de situatie.⁷ De afstand zit hem daarbij in tijd: je kijkt terug vanuit de toekomst. Hoe zie je deze situatie over zes maanden? Of maak een mentale tijdsreis naar een vergelijkbare situatie uit het verleden, eentje die je hebt overwonnen. Je merkt: dit geeft perspectief.

Bijvoorbeeld: het einde van een moeizame samenwerking voelde als verlies. Maar als ik vooruitdacht? Dan zag ik vooral rust, ruimte en opluchting. Hiermee werd het makkelijker om de knoop door te hakken en niet met de samenwerking door te gaan.

Tool 3 – Denk als een wetenschapper

Onzekerheid is niet zwart of wit. Denk daarom als een wetenschapper die een weddenschap maakt en in kansberekeningen denkt. Hoe dat werkt? In plaats van te zeggen ‘ik weet het niet’, kun je zeggen: ‘Op basis van wat ik nu weet, acht ik de kans dat dit project doorgaat op 60%.’

Volgens onderzoek heeft deze manier twee voordelen: je voelt verantwoordelijker voor je beslissingen en de kwaliteit ervan neemt toe. Annie Duke beschrijft dit als een sleutelvaardigheid die topbeslissers onderscheidt van impulsbeslissers: probabilistisch denken.⁸

Een voorbeeld? Vroeger zou ik denken: ‘Ik weet niet of deze geoffreerde training doorgaat.’ Nu zeg ik: ‘Na de meeting van vandaag schat ik de kans op 50% dat een van de twee trajecten start.’ Het verschil lijkt subtiel, maar is groot: ik geef hiermee mijn brein houvast om te anticiperen, plannen en doseren zonder te doen alsof ik zekerheid heb. Ik doe het, simpel gezegd, met een zekere zekerheid die ik wél heb.

Tot slot: van vermijden naar benutten

Onzekerheid blijft lastig, maar je hebt speelruimte in hoe je ermee omgaat. Met een Eerste Hulp Bij Onzekerheid-kit wordt onzekerheid niet iets om te vermijden, maar iets om te benutten. Of, zoals ik tegen mezelf zei aan de rand van het zwembad: ‘Ik weet voor nu genoeg, de rest wijst zich vanzelf uit!’

Wil je meer weten over hoe je weerstand omzet in verandermotivatie?

Lees dan Lisette’s boek Zo krijg je iedereen mee en ontdek praktische strategieën voor succesvolle veranderingen in organisaties en bezoek www.lisettevandesandt.com

Bronnen:

1. Nathan Furr & Susannah Harmon Furr, 2022, The upside of uncertainty – a guide to finding possibility in the unknown, Harvard Business Review Press, Boston MA, USA.
2. Stefan Klein, 2015, Alles Zufall. Die Kraft, die unser Leben bestimmt, Fischer Taschenbuch geciteerd in Anne Kratzer, 2023, Die Unsicherheit umarmen, Psychologie heute compact 72, 8 maart.
3. Vaughn Tan, 2020, The Uncertainty Mindset: Innovation insights from the frontiers of food geciteerd in Nathan Furr & Susannah Harmon Furr, 2022, The upside of uncertainty – a guide to finding possibility in the unknown, Harvard Business Review Press, Boston MA, USA, p. 142
4. Lisette van de Sandt, 2024, Zo krijg je iedereen mee. Zet weerstand om in verandermotivatie, S2 Uitgevers, p. 175
5. Daniel Gilbert, 2025, We’re wrong about what makes us happy, ReThinking with Adam Grant podcast, 8 april, beschikbare URL: https://www.ted.com/pages/were-wrong-about-what-makes-us-happy-with-dan-gilbert-transcript
6. Arthur Brooks, 2023, Build the life your want, The Happiness Lab with Dr. Laurie Santos podcast, Pushkin, 12 september, beschikbare URL: https://www.pushkin.fm/podcasts/the-happiness-lab-with-dr-laurie-santos/build-the-life-you-want-advice-from-arthur-brooks-and-oprah
7. Ethan Cross, 2021, The voice in your head, 10 Percent Happier podcast, episode 363, 19 juli, beschikbare URL: https://www.danharris.com/p/the-voice-in-your-head-ethan-kross-495
8. Annie Duke, 2018, Thinking in bets – making smarter decisions when you don’t have all the facts, Portfolio – an imprint of Penguin Random House New York NY, USA, p.150.