Hypervigilantie: de stille aanjager achter stress en burn-out

Hoe komt het dat steeds meer medewerkers vastlopen in stress, mentale uitputting of burn-out? En waarom blijft duurzame inzetbaarheid toch zo’n uitdaging, ondanks alle inspanningen? Volgens neuropsycholoog Erik Matser heeft dat alles te maken met één onderschat fenomeen: hypervigilantie. Een voortdurende staat van mentale alertheid. Met als gevolg? Verminderde focus, verhoogd verzuim en een structureel lagere productiviteit binnen teams. Voor HR leidt dit tot een groeiende druk: stijgende verzuimkosten en verlies van waardevolle medewerkers.

In dit artikel gaat HC Health in gesprek met neuropsycholoog Erik Matser over hypervigilantie als stille aanjager achter stress en burn-out. Wat is het precies? Hoe herken je het in je organisatie? En vooral: wat kun je als HR-professional doen om in te grijpen?

1. Wat is hypervigilantie? En waarom zou elke HR-professional dit begrip moeten kennen?

Steeds meer medewerkers staan continu ‘aan’. Niet omdat er daadwerkelijk gevaar dreigt, maar omdat ons brein overbelast raakt door de constante stroom van prikkels. Niet alleen op het werk, maar ook daarbuiten. Mailtjes, deadlines, Teams-berichten, social media – het brein krijgt nauwelijks nog rust. Dit constante gevoel van alertheid heeft een naam: hypervigilantie.

Volgens klinisch neuropsycholoog Erik Matser is hypervigilantie dé gemene deler achter veelvoorkomende mentale klachten in organisaties: stress, burn-out, angst, depressie en cognitieve problemen zoals concentratie- of geheugenverlies. Het verstoort het herstelvermogen en de mentale veerkracht van medewerkers.

‘Alle symptomen die medewerkers ervaren – stress, angst, burn-out – komen voort uit hypervigilantie,’ stelt Matser. ‘Zodra je het brein tot rust brengt, verdwijnen deze klachten. Een ontspannen brein raakt simpelweg niet burn-out, depressief of angstig.’ Erik concludeert: ‘Met andere woorden: hypervigilantie is de parapluterm voor mentale klachten.’

Dit verklaart waarom in Nederland maar liefst 1,6 miljoen werkenden kampen met burn-outklachten. In 2024 alleen al leidde psychosociale arbeidsbelasting tot 13,8 miljoen verzuimdagen. De gevolgen? Aanzienlijke kosten voor organisaties, verlies aan productiviteit en een groeiende druk op collega’s en HR-teams.

Op donderdag 15 mei – tijdens Mental Health Awareness Month – gaat Erik Matser samen met HC Health uitgebreid in op dit onderwerp. In een exclusief webinar legt hij uit hoe je hypervigilantie herkent én aanpakt binnen jouw organisatie. Verwacht wetenschappelijke inzichten én interventies die bijdragen aan herstel, preventie en veerkracht. Reserveer jouw plek hier.

2. Over de expert

Dr. Erik Matser is een gerenommeerde Nederlandse klinisch neuropsycholoog met meer dan 30 jaar ervaring in het vak. Hij staat bekend om zijn baanbrekende hersenonderzoek en zijn expertise in de mentale begeleiding van topsporters, zakenmensen en artiesten. Erik heeft samengewerkt met invloedrijke figuren zoals José Mourinho en Roman Abramovich bij Chelsea en Mike Tyson. Zijn aanpak, die wetenschappelijke kennis naadloos combineert met praktische ervaring, maakt hem tot een unieke expert in neuropsychologie en mentale gezondheid. Als universitair docent, wetenschappelijk publicist en sportpsycholoog heeft hij zich bewezen als een veelzijdige professional.

3. Van digitale storm naar mentale burn-out

Volgens Matser is de continue stroom aan digitale prikkels een directe aanjager van mentale uitputting onder medewerkers.

‘De digitale storm is oorzaak nummer één,’ stelt Matser. ‘De continue digitale prikkels zorgen voor chronische mentale overbelasting, wat zich uit in pijnsensaties, vermoeidheid, afgenomen scherpte van denken en emotionele labiliteit.’

Opvallend is dat als het kwaad eenmaal is geschied, het niet meer terug te draaien valt.

‘Als het brein eenmaal overprikkeld is geweest, blijft het gevoeliger voor milde stressprikkels, zelfs tientallen jaren nadat iemand burn-out is geweest. Voorkomen is dus écht cruciaal.’

In de moderne werkomgeving zijn medewerkers altijd bereikbaar, ervaren ze een constante informatie-overload en worden ze vaak geconfronteerd met schermverslaving. Schermtijden van 6 tot 10 uur voor de gemiddelde medewerker zijn geen uitzondering. Deze digitale overbelasting leidt tot verhoogde werkdruk, prestatiedruk en voortdurende zelfvergelijking. Veel medewerkers functioneren hierdoor structureel in een soort mentale overlevingsstand.

Tip! Op donderdag 15 mei deelt Erik Matser zijn expertise over dit onderwerp tijdens een exclusief webinar. Een must voor HR-professionals die hun impact op de organisatie willen vergroten. Aanmelden kan via deze link.

4. Heroriëntatie van mentale klachten

Het is duidelijk: een overdaad aan prikkels, in combinatie met hypervigilantie, vormt een belangrijke voedingsbodem voor mentale klachten. Toch ligt de échte oplossing niet alleen in symptoombestrijding, maar in een fundamentele heroriëntatie op hoe we naar deze klachten kijken.

Een belangrijk aspect dat vaak over het hoofd wordt gezien, is de context. In de praktijk worden normale menselijke reacties steeds vaker geïnterpreteerd als mentale klachten. Neem bijvoorbeeld rouw. Het rouwproces vertoont veel overeenkomsten met een depressie – denk aan vermoeidheid, concentratieverlies en somberheid. Maar rouw is een normale, gezonde reactie op verlies.

Erik Matser stelt dan ook terecht: ‘Eigenlijk ben je dan gewoon gezond gedrag aan het ziek maken, wat helemaal niet nodig is. Verdrietig zijn mag gewoon.’

Door de overlap tussen mentale klachten – vaak ontstaan vanuit zelfkritiek, teleurstelling in eigen functioneren en frustratie richting de omgeving – doet een eenzijdige diagnose geen recht aan de complexiteit van het probleem.

Dat deze heroriëntatie van mentale klachten nodig is, blijkt ook wel aan de herstelcijfers: 75% van de mensen die bij de GGZ komen met een burn-out, ervaren na een jaar nog steeds klachten. Bij 5% is de situatie zelfs verslechterd (bron: Universiteit Twente).

5. Interventies voor herstel en veerkracht

Als werkgever ben je verantwoordelijk voor de well-being van je medewerkers en het ondersteunen van hen om overprikkeling te voorkomen. Maar hoe pak je dit aan en welke stappen kun je ondernemen binnen jouw organisatie? Het begint met het herstel van de natuurlijke balans tussen actie en ontspanning. Medewerkers moeten hun zenuwstelsel opnieuw trainen om effectief om te gaan met stress. Dit vraagt om structurele veranderingen – zowel thuis als op de werkvloer. Volgens Matser zijn er essentiële interventies die hierbij helpen.

1. Het gesprek hierover openen

Een open en veilige werkcultuur rondom mentale gezondheid is het startpunt. Juist in tijden van toenemende overprikkeling en stress is het belangrijk om mentale veerkracht structureel op de agenda te zetten. Door het gesprek actief te openen over mentale belasting en well-being, geef je medewerkers niet alleen ruimte om hun uitdagingen te delen – je normaliseert ook het onderwerp binnen je organisatie.

Een effectieve en laagdrempelige interventie om medewerkers hierbij te ondersteunen is Single Session Therapy (SST). Deze wetenschappelijk onderbouwde vorm van psychologische hulp bestaat uit één gerichte sessie die direct leidt tot concrete inzichten, stressverlaging en gedragsverandering. Onderzoek van Moshe Talmon (Bron: Talmon, M. (1990). Single Session Therapy: Maximizing the Effect of the First (and Often Only) Therapeutic Encounter) toont aan dat deze aanpak verrassend krachtig is: 78% van de cliënten heeft aan één gesprek voldoende en ervaart daarna al duidelijke verbetering. Oftewel: snel, praktisch en effectief – precies wat past binnen de dynamiek van de moderne werkdag.

Het fascinerende aan de SST-methodiek is dat het effect zich niet beperkt tot één klacht. Mentale klachten zoals stress, vermoeidheid of prikkelbaarheid zijn vaak symptomen van diepere oorzaken. Wanneer de oorsprong eenmaal zichtbaar wordt, zie je dat ook andere klachten – fysiek, emotioneel of gedragsmatig – beginnen te verschuiven. SST richt zich dan ook niet simpelweg op symptoombestrijding, maar op het herstellen van de balans die nodig is om voluit te kunnen leven.

Zoals Erik Matser het treffend verwoordt: ‘How to live is the question, not how to be cured.’ Het gaat er niet om ‘klachten op te lossen’, maar om weer grip te krijgen op het leven zelf.

2. Vitaliteitsprogramma’s die écht helpen bij herstel

In de huidige high-performance werkcultuur liggen stressklachten en mentale overbelasting continu op de loer. Gerichte interventies voor herstel, ontspanning en mentale veerkracht zijn dan ook geen nice-to-have meer, maar een absolute must-have. Met een doordachte well-being strategie bied je medewerkers de juiste tools om beter te herstellen, op te laden én duurzaam inzetbaar te blijven.

Zoals Erik het verwoordt: ‘In de allermodernste bedrijven doe je yoga en sport op het werk.’ Niet als extraatje, maar als essentieel onderdeel van gezond presteren.

Op HelloYou, hét well-being platform voor veerkrachtige medewerkers, hebben medewerkers toegang tot een breed aanbod van beweeglessen, e-learnings, webinars en leerprogramma’s over onderwerpen zoals ademhaling, stress, veerkracht, herstel, overprikkeling, perfectionisme, angst en voldoening.

Conclusie

Hypervigilantie is geen individueel probleem, maar een structurele uitdaging voor zowel organisaties als de samenleving als geheel. De impact op productiviteit, verzuim en talentbehoud is aanzienlijk. Het herkennen en aanpakken van hypervigilantie is dan ook geen keuze, maar een noodzaak voor toekomstbestendig werkgeverschap. Organisaties die actief investeren in het versterken van de mentale veerkracht van hun medewerkers, creëren niet alleen gezondere teams, maar bouwen ook aan duurzame prestaties en een vitale werkcultuur – klaar voor de uitdagingen van de toekomst.

Lees het complete artikel hier: https://eu1.hubs.ly/H0jKcCK0