AI maakt ons luier en dommer: hoe kunnen we ons hiertegen wapenen?

Aflevering 1: de noodklok

De afgelopen twee decennia zijn onze cognitieve vermogens achteruit gehold. AI heeft dit proces in een stroomversnelling gebracht, met grote gevolgen voor organisaties die het moeten hebben van hun denkkracht. Met Mindmarqs by Akerendam wil organisatiepsycholoog Ruben Kooy het tij keren. Hoe? Dat vertelt hij in twee blogs. In deze eerste aflevering gaat hij dieper in op de oorzaken van de aandachtscrisis.

‘Thinkslop’ noemde Harvard Business Review het onlangs. Doordat we steeds intensiever met AI samenwerken en essentiële cognitieve vaardigheden uitbesteden, wordt ons denken luier en slordiger. AI heeft deze ontwikkeling in een stroomversnelling gebracht, maar hij was al langer gaande.

Aandachtsarmoede

Al in 1971 schreef de Amerikaanse psycholoog Herbert Simon dat een overvloed aan informatie een armoede aan aandacht creëert. Toen was het een voorzichtige observatie, inmiddels is wel duidelijk hoezeer hij gelijk had: we zijn de afgelopen decennia langzaam maar zeker vergroeid geraakt met techniek die de hele dag door onze aandacht opeist. En dat gaat ten koste van onze focus, ons kritisch denken en ons vermogen om goede beslissingen te nemen.

Een paar jaar later ontrafelden gedragswetenschappers Daniel Kahneman en Amos Tversky welk mechanisme daarachter zit. Wanneer we onze aandacht steeds meer moeten verdelen en ons cognitieve vermogen overbelast raakt, maken onze hersenen shortcuts om het allemaal behapbaar te houden. We zoeken bevestiging van wat we al geloven en vereenvoudigen wat complex is. Allemaal logische reacties van een systeem dat onder druk staat.

De aandachtscrisis gaat dieper dan we denken

Hoezeer ons concentratievermogen achteruit is gegaan, onderzocht psychologe Gloria Mark samen met haar collega’s aan de University of California Irvine. Zij volgden twintig jaar lang kenniswerkers tijdens hun werk. Waar mensen zich in 2004 nog ongeveer 2,5 minuut op één scherm konden concentreren voordat ze overschakelden naar iets anders, was dat in 2020 nog slechts 47 seconden. Inmiddels ligt dat zelfs onder de halve minuut.

Dit probleem gaat verder dan alleen tijd. Iedere keer dat onze aandacht verspringt, moeten we opnieuw opstarten. Dat heeft directe gevolgen voor de kwaliteit van ons werk. We maken meer fouten, denken minder diep na en oordelen minder scherp. Met elke onderbreking leveren we iets in van de kwaliteit van wat daarna komt.

De noodklok voor ons kritisch denkvermogen

Internet en smartphones maakten het al gemakkelijker om denkwerk uit handen te geven. AI doet daar nog een flinke schep bovenop. De technologie neemt steeds meer cognitieve taken van ons over. We gebruiken AI om informatie samen te vatten, ideeën te genereren, analyses te maken, rapporten te schrijven en presentaties te verbeteren.

Iedereen die regelmatig met AI werkt, weet dat de technologie fouten maakt. Toch vertrouwen we vaak blind op de uitkomsten. Dat komt deels doordat AI overtuigend overkomt, maar ook doordat onze eigen cognitieve vaardigheden minder worden getraind naarmate we meer uitbesteden. Daardoor neemt niet alleen onze concentratie af, maar ook ons kritisch denkvermogen.

En juist dat vermogen hebben we harder nodig dan ooit. Want wanneer AI het denkwerk ondersteunt, moeten mensen beter dan ooit in staat zijn om de kwaliteit van de output te beoordelen.

Als we niet oppassen, ontstaat een situatie waarin AI steeds meer bepaalt en wij steeds minder kritisch worden. Fouten sluipen ongemerkt naar binnen en blijven onopgemerkt. Daar komt nog iets bij: AI werkt vaak toe naar gemiddelden. Daardoor ontstaat het risico dat organisaties en professionals steeds meer op elkaar gaan lijken en hun onderscheidend vermogen verliezen.

Voor organisaties die afhankelijk zijn van analyse, onderzoek en beoordelingsvermogen – zoals consultancy, finance en zakelijke dienstverlening – is dat een serieus risico.

Hoe maken we de human in the loop weerbaar?

De meeste organisaties zijn zich bewust van het risico dat AI fouten maakt of leidt tot eenheidsworst. Veel organisaties worstelen daarom met dezelfde vraag: hoe zorg je ervoor dat de mens in het proces scherp blijft? Hoe voorkom je dat medewerkers slechts een doorgeefluik van AI worden?

De inzichten van Kahneman en Tversky zijn de afgelopen decennia veelvuldig gebruikt om gedrag te beïnvloeden. Denk aan de manier waarop supermarkten producten presenteren om consumenten subtiel te verleiden meer te kopen dan ze oorspronkelijk van plan waren.

Diezelfde wetenschappelijke inzichten kunnen we echter ook gebruiken om mensen juist weerbaarder te maken. Om ervoor te zorgen dat AI geen vervanging wordt van ons denkvermogen, maar een versterking ervan.

Want het goede nieuws is dat aandacht, kritisch denken en zelfstandig oordelen gedrag zijn. En gedrag kun je ontwikkelen.

Maar voordat je gedrag kunt verbeteren, moet je eerst weten welk gedrag iemand daadwerkelijk laat zien. En daar wringt het: dankzij AI staan veel traditionele manieren om dat inzichtelijk te maken onder druk.

Hoe je er toch achter kunt komen hoe iemand écht denkt en beslist, lees je in het volgende blog.