Gebruik deze tool om seksueel grensoverschrijdend gedrag objectiever in te schatten

Is dit seksuele intimidatie of een persoonlijke grens? Het vlaggensysteem helpt HR om situaties objectiever en consistenter in te schatten.

Kernwoorden: seksuele intimidatie, sociale veiligheid, vlaggensysteem, grensoverschrijdend gedrag, HR-beleid

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is een van de meest complexe thema’s op de werkvloer, precies omdat de grens per persoon anders ligt, situaties zelden zwart-wit zijn en er altijd meerdere perspectieven spelen. Het vlaggensysteem biedt houvast.

Het Vlaggensysteem is een praktische tool die oorspronkelijk is ontwikkeld voor onderwijs- en zorgsettings door Vlaams expertisecentrum seksuele gezondheid Sensoa en Nederlands kennisinstituut Movisie, maar die breed inzetbaar is. Het systeem helpt je om de ernst van een situatie in te schatten aan de hand van zes criteria.

Waarom een tool als deze nodig is

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is moeilijk te herkennen, ook voor de betrokkenen zelf. Uit onderzoek van het Centrum Seksueel Geweld (CSG) uit 2021, uitgevoerd samen met Fier en het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel, bleek dat vier van de vijf mensen die voor het eerst over een grensoverschrijdende ervaring vertelden, hun eigen ervaring niet als seksueel geweld beschreven. Ze vroegen zichzelf af of ze wel genoeg ‘nee’ hadden gezegd, of de ander misschien dacht dat er toestemming was.

Dat maakt het voor HR extra belangrijk om situaties zorgvuldig en gestructureerd te beoordelen. Het vlaggensysteem helpt daarbij. Een bijkomend voordeel: het systeem maakt het ook makkelijker om met collega’s te overleggen. Als je samen kijkt naar dezelfde zes criteria, is de kans op een eerlijk gesprek groter dan wanneer iedereen vanuit eigen buikgevoel reageert.

De zes criteria

Het systeem beoordeelt een situatie op zes dimensies.

1. Wederzijdse toestemming

Heeft iedereen die betrokken is duidelijk ‘ja’ gezegd, verbaal of non-verbaal? Toestemming is niet hetzelfde als de afwezigheid van ‘nee’. Iemand die bevriest of meewerkt uit onzekerheid, heeft geen toestemming gegeven. Toestemming moet ook continu zijn: wat iemand eerder oké vond, kan later niet meer oké zijn.

2. Vrijwilligheid

Is er sprake van dwang of manipulatie? Dat kan subtiel zijn: de suggestie van promotiekansen, sociale druk, of de angst voor negatieve gevolgen als je niet meedoet. Vrijwilligheid ontbreekt als iemand ‘ja’ zegt omdat ze bang zijn voor de gevolgen van ‘nee’.

3. Gelijkwaardigheid

Is er een machtsverschil tussen de betrokkenen? Een leidinggevende en een medewerker, een vaste kracht en een stagiair, een senior en een junior — allemaal situaties waarin de machtsdynamiek de vrijwilligheid beïnvloedt. Iemand kan ‘ja’ zeggen terwijl ze eigenlijk ‘nee’ bedoelen, simpelweg omdat de machtsverhouding dat lastig maakt.

4. Ontwikkelings- of functioneringsniveau

Hebben de betrokkenen een vergelijkbare leeftijd en een vergelijkbaar functioneringsniveau? Een groot leeftijdsverschil of een verschil in kwetsbaarheid, denk aan een tijdelijke kracht, iemand in een crisis, of een stagiair in hun eerste baan, is een risicofactor.

5. Context

Past het gedrag bij de setting? Er is gedrag dat nooit gepast is, gedrag dat niet gepast is op de werkvloer, en gedrag dat context-afhankelijk is. Een schouderklap van een collega is in veel gevallen normaal; datzelfde gebaar van een leidinggevende richting een nieuwe medewerker tijdens een gesprek over functioneren, ligt anders.

6. Impact

Wat zijn de gevolgen van het gedrag voor de betrokkenen? Heeft het invloed op het zelfrespect, de werkprestaties, het welzijn of de fysieke gezondheid? Impact is niet alleen wat je direct ziet: ook indirecte gevolgen zoals vermijding, stress en slaapproblemen tellen mee.

De vier vlaggen

Op basis van de zes criteria geef je aan elk onderdeel een kleur: groen, geel, rood of grijs. Dit leidt tot een eindkleur die richting geeft aan je vervolgstap.

Handelingsperspectieven per vlag

Groene vlag

Geen grensoverschrijding. Er is geen aanleiding voor actie. Wel kan het zinvol zijn om bewustwording te stimuleren als een situatie dicht bij de grens zit.

Gele vlag

Licht grensoverschrijdend gedrag. Er is iets aan de hand dat aandacht vraagt, maar een formele procedure is nog niet aan de orde. Voer een gesprek met de betrokken medewerker, geef voorlichting en houd de situatie in de gaten. Vraag: ‘Hoe was dit voor jou?’ en ‘Wat heb je nodig?’

Rode vlag

Ernstig grensoverschrijdend gedrag. Directe interventie is nodig. Start een gesprek met de melder, informeer de vertrouwenspersoon en bespreek welke vervolgstappen passend zijn. Dit kan een formeel gesprek zijn met de beschuldigde, een onderzoek door de klachtencommissie of bemiddeling via een mediator.

Grijze vlag

Zeer ernstig gedrag, mogelijk strafbaar. De klachtenprocedure is van toepassing en afhankelijk van de situatie kan aangifte bij de politie aan de orde zijn. De vertrouwenspersoon kan de melder daarin begeleiden.

Het vlaggensysteem werkt ook bij andere vormen van grensoverschrijdend gedrag

Het systeem is ontwikkeld voor seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar de zes criteria zijn ook bruikbaar bij andere vormen. Bij pesten kun je kijken naar toestemming (wil de persoon dit?), vrijwilligheid (is er sprake van groepsdruk?), gelijkwaardigheid (wie heeft meer macht?) en impact (hoe raakt het de persoon?). Bij discriminatie helpt de contextcriterium om te beoordelen of gedrag, ook als het niet opzettelijk is, aanstootgevend is in de gegeven situatie. Bij agressie en intimidatie zijn vrijwilligheid en impact de meest relevante criteria.

Een voorbeeld uit de praktijk

Een medewerker meldt dat haar collega haar tijdens een borrel heeft aangeraakt op een manier die haar ongemakkelijk voelde. Ze heeft niets gezegd op het moment zelf.

Hoe scoor je dit met het vlaggensysteem?

• Wederzijdse toestemming: onduidelijk, ze heeft niet ingestemd, maar ook niet afgewezen
• Vrijwilligheid: mogelijk lichte druk door sociale context (borrel, collega’s erbij)
• Gelijkwaardigheid: collega’s op gelijk niveau, geen formeel machtsverschil
• Context: een aanraking tijdens een informeel moment, maar ze voelde het als ongewenst
• Impact: ze voelt zich ongemakkelijk, vermijdt de collega sindsdien

Uitkomst: gele vlag. Er is geen reden voor een formele procedure, maar er is wél aanleiding voor een gesprek, met de melder over wat zij nodig heeft, en mogelijk met de collega over grenzen en toestemming.

Tot slot

Seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer vraagt om zorgvuldig handelen. Het vlaggensysteem biedt HR een gestructureerde manier om situaties te beoordelen, zonder te oordelen voordat alle informatie er is, en ook zonder te bagatelliseren wat er speelt.

Dit artikel is gebaseerd op het boek ‘Waar ligt de grens?’ van Evita Lammes (Heart Media, 2024), over grenzen afstemmen op de werkvloer.

Bronnen

• Sensoa & Movisie. Het vlaggensysteem. vlaggensysteem.be
• Covers, M. e.a. (2021). Drempels voor disclosure van seksueel geweld in anonieme online hulpverlening. Fier / CSG.
• Arbowet, artikel 3.2 (psychosociale arbeidsbelasting)
• Lammes, E. (2024). Waar ligt de grens? Heart Media.