Wat je als leider kunt opsteken van de strijd in Oekraïne

Dit gesprek is met Christ Klep, militair-historicus en allround liefhebber van geschiedenis, internationale betrekkingen en wat zich nog meer afspeelt in de wondere wereld van oorlog en vrede, defensie, politiek en maatschappij.

In dit interview spreekt Christ Klep over waarom het Oekraïense leger een tovenaars-leerling blijkt te zijn.

Definitie: Het sprookje van de Tovenaarsleerling wordt psychologisch wel uitgelegd als het groei- en leerproces dat een jongen op weg naar volwassenheid doormaakt. Al lerend weet hij zich razend snel te ontwikkelen. Om zijn vleugels te kunnen uitspreiden moet de jongen zich uiteindelijk van zijn leermeester losmaken.

Als jongen begon jij met het spotten van vliegtuigen – begon hier je fascinatie voor geschiedenis?

Ooit stond ik als jochie bij militaire vliegvelden vliegtuig te spotten. Met een camera in de hand stond ik daar in weer en wind. Dat de militaire geschiedenis daarna zo’n grote rol zou gaan spelen in mijn leven, had ik toen nog niet door.

Eind jaren tachtig volgde ik de studie Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. De specialisaties waren Oost-Europese studies en Sovjetstudies (dit was nog in de tijd van de Koude Oorlog), eigentijdse geschiedenis en internationale betrekkingen.

Later maakte ik de overstap naar de Sectie Militaire Geschiedenis (later omgedoopt in Instituut voor Militaire Geschiedenis en uiteindelijk in Nederlands Instituut voor Militaire Historie) van het ministerie van Defensie.

Sinds 2001 ben ik vooral freelance historicus, onderzoeker, universitair docent aan de Roosevelt Academy, Universiteit Utrecht, Universiteit van Amsterdam en Universiteit Leiden.

Rob de Wijk van Clingendaal zegt wel eens dat wij zo weinig leren van de geschiedenis. Kennis is vaak verdwenen bij het wisselen van de wacht. Hoe zie jij dit?

Defensie zelf vroeg zich ook vaak af waar zij die historicus nou eigenlijk voor nodig hebben. Je ziet een splitsing ontstaan bij bedrijfshistorie – daar ga je opzoek naar lessen. En gaan mensen het veld in om te kijken wat er gebeurde op het slagveld – bijvoorbeeld bij Marketgarden (WWII) of de loopgraven rondom de Ieper (WWI)

Wat je ook ziet is het onderzoeken van zogenoemde war-diaries, ofwel de operationele dagboeken van militaire eenheden. Wat zagen en beleefden zij tijdens de strijd. Eigenlijk zijn operationele dagboeken een soort logboeken. Er werden al in de Romeinse tijd al oorlogshandelingen opgeschreven.

In Nederland hebben we niet zo’n traditie in het vastleggen van militaire acties. In het buitenland is dit veel gebruikelijker. Met name in Engeland, Frankrijk en Amerika. Daar heerst meer een krijgshaftige cultuur en de wens om militaire zaken vast te leggen. Maar hier is zeker een kentering gaande ook rondom onze koloniale geschiedenis.

Vallen we momenteel niet in de ene na andere crisis?

Nu dat krachten op het wereldtoneel zo veranderen, zeker. Je merkt dat we geschiedenis nodig hebben om beter na te kunnen denken. Nadenken over onder andere maatschappelijke betrekkingen, dienstplicht, vredesmissies en internationale betrekkingen. En nu zeker ook over veiligheid, defensie en energievoorzieningen.

We worden geconfronteerd met denken over macht en gezag. Wij als historici gaan ook breder kijken naar bijvoorbeeld economische factoren die momenteel als machtsmiddel worden ingezet.

Kun je zeggen dat de oorlog in Oekraïne ons bewustzijn over oorlog en vrede hebben veranderd?

Ik merk dat heel sterk. Voor lezingen word je nu meer gevraagd. Eerst gingen de lezingen veel over herdenken van ons verleden of over actuele zaken, maar nu verschuift het thema naar lezingen over ons veiligheidsbeleid. Men vraagt mij dan hoe dit zal eindigen en aflopen en is dus veel meer naar de toekomst gericht.

Daar is natuurlijk niets over te zeggen – dat is de ironie van het vak – we kunnen niet in de toekomst kijken. We hebben in Nederland wel veel duiders – kijk maar naar alle praatprogramma’s. Nu is er veel aandacht voor vraagstukken rondom veiligheid en macht. Geopolitiek mag nu weer, zeg ik wel eens. Er is een omslag. Er wordt nu makkelijker gesproken over militaire steun dan jaren geleden. Toen waren er nog talloze morele meningen en obstakels.

Je bent erg onder de indruk van het leger van Oekraïne – je noemde het zelfs een tovenaarsleerling. Leg eens uit?!

Ja, het is een historisch klassieke vraag, namelijk: Is een staat en een leger capabel genoeg om te kunnen leren en te vechten? Oorlog is natuurlijk de extreemste activiteit die je je kunt voorstellen.

Alles wat in de gewone maatschappij als fatsoenlijk geldt gaat dan overboord. Von Clausowitz* zei het al: je moet drie elementen kunnen combineren, de politiek, de militaire leiding en het volk. Deze elementen moeten optimaal op elkaar aansluiten, anders kun je nooit een oorlog winnen.

Als één van deze elementen niet klopt zie je rampen gebeuren. Dit zie je nu heel duidelijk in Rusland gebeuren. Daarentegen is dat voor Oekraïne heel anders. Het feit dat je land is binnengevallen geeft een mentale boost. Ik noemde ze tovenaarsleerlingen, omdat ze snel leerde – zowel de politiek, het leger en militaire leiding zijn heel capabel.

Waar komt dit adaptie-talent vandaan?

Oekraïne heeft een lange geschiedenis met onder andere sterk ontwikkeld nationalisme, een grote en moderne wapenindustrie en een bevolking dat redelijk hoogopgeleid is. Daarnaast is hun IT sterk ontwikkeld en konden ze heel goed de cyberaanvallen van de Russen pareren.

De Oekraïners hebben zich opvallend snel moderne oorlogsvoering eigengemaakt. En ze hebben er zelf, net als de tovenaarsleerling, eigen elementen aan toegevoegd. Een mooi voorbeeld is dat Nederland en Duitsland pantserhouwitsers hebben geleverd. Wij schieten al 25 jaar met dat kanon en de Oekraïners hebben de software verbeterd waardoor ze sneller konden afvuren. Ze zagen direct dat er IT-verbeteringen mogelijk waren.

Maar de Russen presteren op meerdere fronten zoals logistiek, tactiek en moraal toch duidelijk minder?

De Russen hebben een verticaal leger die heel hiërarchisch is opgebouwd. Er zijn weinig tot geen onderofficieren. Daardoor is er weinig flexibiliteit, beslissingsbevoegdheid en creativiteit. Alle instructies komen van boven en dat maakt Russische soldaten afwachtend en reactief.

Daarentegen zijn de Oekraïners extreem flexibel en horizontaal georganiseerd. Beslissingen worden zelfstandig in kleinere opererende groepen genomen. Sinds 2014 worden al delen van het leger getraind door westerse instructeurs in moderne oorlogsvoering. Op het gebied van tactische strategie hebben zij enorme sprongen gemaakt.

Zit in die Russische cultuur van passiviteit een basis uit de tijd van het communisme?

Het Russische leger bestaat in essentie uit een massa: veel materiaal en voetsoldaten. De soldaten worden enorm slecht behandelt en de ontgroening is verschrikkelijk. De officieren zijn totaal niet geïnteresseerd in hun manschappen en wat ze allemaal meemaken.

Dat is een Russische traditie met een grote kloof tussen volk en leiding. Het leger mist dus een tussenlaag van capabele onderofficieren die de mannen opleidt en begeleid. Zeker in deze tijd waarin techniek zo’n belangrijke rol speelt.

Het Duitse leger was daarentegen in de WWII beroemd om hun onderofficieren. Die begeleidden de jonge aanwas enorm. Ze namen hun echt onder de vleugels. Dat leger werd gevreesd om hun samenwerking, mentaliteit en slagkracht.

Het verbaasde mij ook dat krijgsmachtdelen, zoals de luchtmacht en landmacht niet goed samenwerkten. Hoe zit dat precies?

Het is inderdaad verbazingwekkend, de Russen liepen voorop in hun militaire doctrine die juist bepleit goed samen te werken.
Het blijkt nu dat op het slagveld de Russen hier toch niet toe in staat zijn. Normaal spelen de officieren een belangrijke schakel om samenwerking tot stand te brengen. Hier zien we weinig coördinatie onderling.

Nu blijkt in de praktijk dat de Russische piloten veel minder trainen dan de westerse en dat hun toestellen veel onderhoud nodig hebben. Plus bijna al hun precisie-bommen zijn op, die zijn verschoten in Syrië.

Daar speelt mee dat er enorm veel corruptie is in de militaire industrie. Bij verschillende onderdelen, zoals de vliegtuigbouw of scheepsbouw, verdwijnt er heel veel geld. Daardoor de valt de kwaliteit van het materieel toch enorm tegen.

De manier van oorlogvoering lijkt meer op verschroeide aarde dan op het kunnen vechten in kleine eenheden. Wat is er aan de hand met het moraal?

Ja, het heeft mij ook verbaasd. De Russische doctrine gaat er ook vanuit dat je je richt op het zwaartepunt van je tegenstander, namelijk de hoofdstad Kiev.

Maar met te weinig manschappen probeerde ze grote delen van Oekraïne te veroveren. Omdat dit niet lukte vielen ze terug op massale vuurkracht, dus terreur en de verschroeide aarde tactiek. Ze hebben dus hun tegenstander flink onderschat.

Misschien hadden ze onvoldoende informatie over de tegenstander op het slagveld. Of kwam die informatie niet door bij de defensietop. ‘The Fog of war’ zoals Von Clausewitz al zei; een deel van wat er gaande is op het slagveld is in dikke mist gehuld. En zo zie je dat informatie cruciaal is voor het strategisch denken.

Het wereldbeeld: hoe komt het toch dat de Russen zo vanuit vernedering en minderwaardigheid denken? Het is een mix tussen slachtoffermentaliteit en grootheidswaan, klopt dit?

Het is reageren vanuit een verongelijkte staat – het zijn altijd de anderen die Rusland proberen klein te houden. Dat is onzin want zij zijn de gene die onder anderen Oekraïne binnenvielen – ze hebben vaak zelf een koloniale houding.

Sommige zeggen dat het in het Slavische denken zit – een soort fatalistisch denken – en grootsheidswaan. En er is een kloof tussen het volk en de heersers. Een soort stilzwijgende afspraak; zolang jullie ons geven wat wij verlangen blijven wij koest.

Het is een ook een soort Potemkin-land – Graaf Potimkin was de minnaar en generaal van Katharina de Grote in de 17de eeuw. Als Katharina ergens op bezoek kwam, brak hij alle oude armoedige dorpen af en zette er prachtige gevels neer. Mensen kregen te eten en mooie kleren aan. En zolang Katharina langskwam zag het er pico bello uit. Potemkin-dorpen is een bekende term. Rusland is een land met vele façades en daarachter zit vaak de harde realiteit van verwaarlozing.

Poetin heeft dit kunnen voorkomen door steeds niet te grote operaties uit te voeren – in o.a. de krim, Georgië etc. Maar nu heeft hij zijn hand overspeeld. Er waren eerst voldoende middelen voor hem om Oekraïne eronder te krijgen, nu niet meer. Over enige tijd kunnen we pas beoordelen wat daar precies is gebeurd.